SpaceX vừa lên sàn đã trở thành tâm điểm tranh cãi tại Mỹ, sau khi 6 hạ nghị sĩ hoặc người thân của họ mua cổ phiếu công ty chỉ trong vòng vài ngày sau IPO. Vấn đề gây chú ý không nằm ở bản thân giao dịch, mà ở việc nhiều người trong số này đang tham gia các ủy ban giám sát những lĩnh vực gắn trực tiếp với hoạt động của SpaceX như quốc phòng, không gian, trí tuệ nhân tạo (AI) và chứng khoán.

Theo CNBC ngày 28/7 (giờ địa phương), trong 6 ngày sau khi SpaceX IPO, tính từ ngày 12/6, tổng giá trị số cổ phiếu do 6 hạ nghị sĩ Mỹ hoặc người thân của họ mua vào, căn cứ trên hồ sơ công bố, vào khoảng 83.000-245.000 USD.

Các tên tuổi được nhắc tới gồm William Timmons, John McGuire, Dan Meuser, Gil Cisneros, John James và Jared Moskowitz. Do quy định công bố tài sản của Quốc hội Mỹ chỉ yêu cầu khai theo từng khung giá trị, quy mô đầu tư thực tế chỉ có thể xác định trong một khoảng.

Hồ sơ cho thấy hạ nghị sĩ William Timmons khai mua số cổ phiếu trị giá tối đa 100.000 USD. Giao dịch của vợ hạ nghị sĩ John James và gia đình hạ nghị sĩ Dan Meuser được công bố trong khoảng 15.001-50.000 USD mỗi trường hợp. Trong khi đó, vợ hạ nghị sĩ John McGuire cùng hai hạ nghị sĩ Jared Moskowitz và Gil Cisneros được ghi nhận giao dịch trong khoảng 1.001-15.000 USD.

Tâm điểm tranh cãi là khả năng phát sinh xung đột lợi ích giữa khoản đầu tư cá nhân và vai trò công vụ. Trong 6 trường hợp nói trên, có 5 người tham gia các ủy ban hoặc tiểu ban phụ trách quốc phòng, thông tin liên lạc vệ tinh, AI và thị trường chứng khoán. SpaceX là doanh nghiệp phụ thuộc đáng kể vào giấy phép hoạt động và các hợp đồng quy mô lớn từ chính phủ liên bang. Theo bản cáo bạch, khoảng 20% doanh thu năm 2025 của công ty đến từ các cơ quan liên bang, trong đó có NASA, Bộ Quốc phòng Mỹ và các cơ quan tình báo.

Hiện chưa có bằng chứng cho thấy những người liên quan đã sử dụng thông tin chưa công bố hoặc vi phạm quy định giao dịch của Quốc hội Mỹ. Xét theo luật hiện hành, các giao dịch này vẫn được xem là hợp pháp. Một số hạ nghị sĩ cho biết giao dịch được thực hiện dưới tên vợ/chồng hoặc người phụ thuộc; số khác nói danh mục đầu tư do đơn vị tư vấn bên ngoài quản lý. Tuy nhiên, theo các chuyên gia đạo đức, cấu trúc như vậy không loại bỏ được rủi ro xung đột lợi ích.

Kedric Payne, Giám đốc phụ trách đạo đức tại Campaign Legal Center, cho rằng câu chuyện đầu tư vào SpaceX phản ánh vấn đề xung đột lợi ích trong khu vực công, chứ không chỉ là vấn đề giao dịch nội gián. Theo ông, khi một nghị sĩ vừa tham gia ủy ban giám sát một doanh nghiệp nhận hợp đồng chính phủ, vừa trực tiếp đầu tư vào doanh nghiệp đó, nguy cơ xung đột lợi ích là điều có thể phát sinh. Giao dịch đứng tên vợ/chồng hoặc người phụ thuộc, về bản chất, cũng đặt ra cùng một vấn đề.

Chỉ trích cũng xuất hiện ngay trong Quốc hội Mỹ. Hạ nghị sĩ Pramila Jayapal nhận định một số nghị sĩ dường như quan tâm đến việc gia tăng tài sản cá nhân hơn là làm luật vì cử tri. Tranh cãi cũng không dừng lại ở những người ngồi trong các ủy ban giám sát trực tiếp SpaceX. Trường hợp của hạ nghị sĩ Jared Moskowitz là một ví dụ. Dù không thuộc ủy ban giám sát trực tiếp công ty, hạ nghị sĩ vẫn có quyền bỏ phiếu đối với những dự luật có thể ảnh hưởng đến ngân sách quốc phòng và hợp đồng chính phủ, nên lo ngại về xung đột lợi ích vẫn còn đó.

Xét từng giao dịch cụ thể, hạ nghị sĩ Gil Cisneros mua cổ phiếu SpaceX ngày 18/6 dưới tên cá nhân và hiện là thành viên Ủy ban Quân vụ Hạ viện. Vợ hạ nghị sĩ John James mua cổ phiếu ngay trong ngày SpaceX lên sàn 12/6. Phía ông James cho biết vợ ông đầu tư thông qua một công ty môi giới như các nhà đầu tư thông thường, xuất phát từ sự quan tâm của các con đối với ngành công nghiệp không gian.

Vợ hạ nghị sĩ John McGuire mua cổ phiếu ngày 15/6, trong khi ông này tham gia các tiểu ban liên quan đến quân sự, đối ngoại và dịch vụ tài chính. Người phụ thuộc của hạ nghị sĩ Dan Meuser cũng mua cổ phiếu trong cùng ngày. Đại diện của các hạ nghị sĩ William Timmons, John McGuire và Dan Meuser hiện chưa đưa ra phản hồi riêng.

Các giao dịch nói trên diễn ra đúng vào giai đoạn cổ phiếu SpaceX biến động mạnh. Cổ phiếu chào bán ở mức 135 USD, mở cửa ở 150 USD và từng đóng cửa ở mức đỉnh 201,80 USD trong tháng 6. Tuy nhiên, đến phiên 27/7, giá đóng cửa chỉ còn 113,46 USD, thấp hơn khoảng 16% so với giá IPO và giảm khoảng 44% so với đỉnh.

Do cơ chế công bố hiện chỉ nêu khung giá trị thay vì con số chính xác, chưa thể xác định mức lãi hoặc lỗ thực tế của từng hạ nghị sĩ hay gia đình họ. Dan Weiskopf của Tidal Financial cho rằng hiệu quả của các khoản đầu tư này có thể phải mất nhiều năm mới được kiểm chứng, đồng thời việc quyền lập pháp và tài sản đầu tư cùng tồn tại đã tạo ra một “vùng xám” về lợi ích.

Bên cạnh đó, dòng tiền chính trị cũng trở thành chủ đề được chú ý trở lại. Ủy ban hành động chính trị (PAC) của nhân viên SpaceX đã chi khoảng 1,9 triệu USD cho các cuộc bầu cử liên bang từ tháng 1/2025 đến tháng 6/2026. Riêng trong tháng 6 năm nay, khoảng 94% trong tổng số 127.500 USD quyên góp đã được chuyển cho các ứng viên hoặc tổ chức có xu hướng ủng hộ đảng Cộng hòa.

Tranh cãi bùng lên trong bối cảnh Hạ viện Mỹ vừa thông qua dự luật “STOP Insider Trading Act”, nhằm hạn chế việc các nghị sĩ và gia đình giao dịch cổ phiếu riêng lẻ. Dự luật cấm mua mới cổ phiếu riêng lẻ nhưng vẫn cho phép tiếp tục nắm giữ các khoản đầu tư hiện có. Văn bản này đã được Hạ viện thông qua trong tuần trước và đang chờ Thượng viện xem xét.

Tuy vậy, đảng Dân chủ cho rằng dự luật hiện nay vẫn để ngỏ một lỗ hổng lớn khi cho phép các nghị sĩ tiếp tục nắm giữ cổ phiếu đã mua trước đó. Theo họ, quy định như vậy khó có thể xử lý triệt để những vấn đề xung đột lợi ích như trường hợp SpaceX.