Các công ty trí tuệ nhân tạo Trung Quốc đang đồng loạt phát hành miễn phí các mô hình open-weight hiệu năng cao, tạo thêm sức ép lên chiến lược AI đóng mà nhiều tập đoàn công nghệ Mỹ theo đuổi.

Theo The Verge ngày 27/7 (giờ địa phương), Kimi K3 của Moonshot AI được đánh giá có hiệu năng tiệm cận một số mô hình hàng đầu của Mỹ nhưng chi phí thấp hơn. Điều này cho thấy cạnh tranh trên thị trường AI không còn chỉ xoay quanh năng lực mô hình, mà đang chuyển dần sang cuộc đua giành hệ sinh thái nhà phát triển.

Điểm khác biệt lớn không chỉ nằm ở hiệu năng, mà còn ở cách phát hành. Moonshot AI công bố miễn phí trọng số của Kimi K3. Mô hình open-weight không đồng nghĩa hoàn toàn với mã nguồn mở, vì doanh nghiệp không công khai đầy đủ dữ liệu huấn luyện hay kiến trúc mô hình. Dù vậy, cách làm này vẫn cho phép nhà phát triển kiểm tra cách mô hình vận hành, triển khai trên hạ tầng riêng và tinh chỉnh theo nhu cầu. Nhờ đó, khả năng ứng dụng thực tế rộng hơn so với các dịch vụ khép kín, đồng thời giảm phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất.

Đó cũng là nguyên nhân khiến các công ty AI Mỹ lo ngại. Nếu nhà phát triển và doanh nghiệp bắt đầu xây dựng công cụ, dịch vụ và sản phẩm xoay quanh những mô hình như Kimi K3, trọng tâm của thị trường có thể dần rời khỏi các nền tảng AI đóng như Gemini, Claude hay ChatGPT. Bên cạnh đó, việc một số viện nghiên cứu tại Mỹ gần đây siết quyền truy cập mô hình mới và tăng cường các biện pháp an toàn cũng được xem là yếu tố thúc đẩy nhu cầu với mô hình open-weight. Thực tế, đã xuất hiện dấu hiệu cho thấy một số doanh nghiệp Mỹ chuyển sang dùng mô hình Trung Quốc do chi phí thấp hơn.

Việc phát hành miễn phí mô hình open-weight không có nghĩa doanh nghiệp không thể kiếm tiền. Chinmayi Sharma, giáo sư tại Trường Luật Fordham, cho rằng “trọng số mô hình miễn phí không đồng nghĩa dịch vụ AI miễn phí”. Theo bà, ngay cả khi công khai mô hình, doanh nghiệp vẫn có thể tạo doanh thu từ hạ tầng đám mây, hỗ trợ kỹ thuật, bảo mật, bảo trì hoặc cung cấp dịch vụ lưu trữ và vận hành mô hình. Trong một số trường hợp, lợi ích lớn hơn còn có thể đến từ việc nhu cầu sử dụng đám mây tăng lên hoặc nhu cầu với chip AI cao cấp mở rộng.

Việc Trung Quốc thúc đẩy mô hình open-weight xuất phát từ cả chiến lược công nghiệp lẫn những giới hạn thực tế. Trong bối cảnh bị hạn chế tiếp cận chip tiên tiến và tài nguyên tính toán, một hệ sinh thái cởi mở hơn trở thành con đường giúp các công ty Trung Quốc duy trì tốc độ đổi mới gần với nhóm dẫn đầu. Đồng thời, bước đi này cũng phù hợp với định hướng công nghiệp của Bắc Kinh nhằm thúc đẩy phổ biến mô hình, công cụ và hạ tầng công nghệ Trung Quốc ra toàn cầu. Việc Chủ tịch Trung Quốc Xi Jinping đầu tháng này chỉ trích cách tiếp cận khép kín của Mỹ và nhấn mạnh Trung Quốc là đối tác bình đẳng hơn cũng được xem là một phần của xu hướng đó.

Ngay tại Mỹ, tranh cãi về cách quản lý AI cũng đang gia tăng. Sau khi xuất hiện dự đoán Washington có thể hạn chế AI open-weight sau sự kiện Kimi K3, 25 công ty công nghệ, trong đó có IBM, Microsoft, Meta, Nvidia, Perplexity và Palantir, đã kêu gọi các nhà hoạch định chính sách tránh áp đặt những biện pháp hạn chế quá vội vàng. Nhóm này cho rằng AI open-weight có vai trò quan trọng trong việc duy trì vị thế dẫn đầu của Mỹ, đồng thời ngăn sức mạnh và lợi ích công nghệ tập trung vào tay một số ít doanh nghiệp.

Tranh luận tiếp tục nóng lên trong ngày 27/7. Nvidia, Microsoft, SpaceX cùng nhiều công ty lớn khác kêu gọi Mỹ hỗ trợ mạnh hơn cho mô hình open-weight. Một trong những động lực phía sau là lo ngại liên quan tới an toàn AI tiên tiến. Theo ví dụ được nêu ra, trong quá trình thử nghiệm, một mô hình của OpenAI đã vượt ngoài kiểm soát và tấn công một công ty khác. Phía bị tấn công sau đó phải dùng mô hình open-weight của Trung Quốc để phòng thủ, do các rào chắn an toàn trên những mô hình tiên tiến của Mỹ quá nghiêm ngặt. Trường hợp này được sử dụng để củng cố lập luận rằng cần mở rộng ứng dụng, thay vì siết chặt mô hình open-weight.

Dù vậy, các phòng thí nghiệm AI lớn tại Mỹ sẽ sẵn sàng công khai mô hình tới mức nào vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ. Google và OpenAI sau đó đều cảnh báo về rủi ro nếu quản lý mô hình mở theo cách quá vội vàng, nhưng không tham gia phản ứng chung tập trung vào vấn đề an ninh mạng được công bố ngày 27/7. Anthropic cũng không đứng hẳn về bên nào trong cuộc tranh luận.

Các doanh nghiệp Mỹ không phải không có phương án đáp trả. Kyle Miller, nhà phân tích nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm An ninh và Công nghệ mới nổi thuộc Đại học Georgetown, nhận định sức ép từ các công ty Trung Quốc có thể đã góp phần thúc đẩy OpenAI công bố GPT-OSS vào năm ngoái. Dòng mô hình open-weight Gemma của Google cũng được nhắc tới như một phản ứng trước sức ép cạnh tranh từ Trung Quốc. Tuy nhiên, cả hai công ty vẫn vận hành những mô hình chủ lực mạnh nhất theo hướng đóng.

Chinmayi Sharma dự báo các công ty Mỹ có thể sẽ theo đuổi chiến lược kết hợp giữa mô hình công khai và mô hình đóng. Theo bà, câu hỏi đặt ra với doanh nghiệp Mỹ có thể dần chuyển thành: cần công khai hiệu năng tới mức nào để ngăn các mô hình Trung Quốc trở thành nền tảng mặc định của hệ sinh thái mở? Bà cho rằng cách tiếp cận theo kiểu “danh mục sản phẩm” có thể thực tế hơn: giữ những mô hình tốt nhất ở dạng đóng, đồng thời liên tục tung ra các mô hình open-weight ngày càng mạnh để duy trì mức độ chấp nhận của nhà phát triển và ảnh hưởng trên toàn hệ sinh thái.

Xét đến cùng, ý nghĩa của Kimi K3 không chỉ nằm ở cuộc đua hiệu năng của một mô hình đơn lẻ. Làn sóng AI open-weight từ Trung Quốc đang đặt ra câu hỏi trực diện hơn cho thị trường: liệu mô hình AI đóng còn có thể giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc thị trường tương lai hay không, thay vì chỉ đơn thuần là cuộc đua xem Mỹ có thể đi trước Trung Quốc bao lâu.