Nhà kinh tế Gabriel Zucman, công tác tại Đại học Berkeley của Mỹ, đang thúc đẩy đề xuất áp thuế tối thiểu khoảng 2% mỗi năm đối với giới siêu giàu có tài sản ròng trên 100 triệu euro. Đề xuất này đang làm nóng trở lại cuộc tranh luận về việc đánh thuế tỷ phú.

Theo CleanTechnica ngày 6/4 (giờ địa phương), cuốn sách mới chỉ khoảng 60 trang của Zucman đã góp phần thúc đẩy một cuộc bỏ phiếu tại Quốc hội Pháp, đồng thời được đưa ra thảo luận tại Nhóm 20 nền kinh tế lớn (G20) như một lựa chọn chính sách cụ thể.

Zucman cho rằng gốc rễ vấn đề nằm ở tính lũy thoái của hệ thống thuế. Theo ông, tại nhiều nền kinh tế lớn như Mỹ, Pháp, Đức và Hà Lan, mức thuế thực tế mà giới siêu giàu phải nộp lại thấp hơn tầng lớp lao động trung lưu.

Ông nhận định đây không đơn thuần là kẽ hở thể chế, mà là hệ quả mang tính cấu trúc từ cách thiết kế chính sách thuế. Cơ chế hiện nay cho phép tài sản được đưa vào các pháp nhân hoặc trì hoãn thời điểm phát sinh nghĩa vụ thuế. Trong khi đó, nếu không phát sinh thuế từ cổ tức hoặc hoạt động bán tài sản, hệ thống thuế thu nhập dựa chủ yếu vào tiền lương rất khó đánh thuế hiệu quả đối với khối tài sản tích lũy.

Với đề xuất “thuế tối thiểu 2%”, Zucman nhấn mạnh đây không phải mô hình thuế tài sản truyền thống. Theo đó, người có tài sản ròng trên 100 triệu euro sẽ phải bảo đảm mức thuế tối thiểu tương đương 2% mỗi năm. Nếu số thuế đã nộp từ các sắc thuế khác đạt hoặc vượt ngưỡng này, họ sẽ không phải nộp thêm. Zucman mô tả đây là “mức sàn chứ không phải mức trần”. Tại Pháp, đề xuất này được gọi là “thuế Zucman” và đã được đưa vào thảo luận chính sách.

Ông cũng đưa ra ước tính về nguồn thu ngân sách. Nếu áp dụng với khoảng 3.000 tỷ phú USD trên toàn cầu, khoản thu có thể đạt khoảng 250 tỷ USD mỗi năm. Nếu mở rộng sang nhóm có tài sản ròng từ 100 triệu USD trở lên, số thu bổ sung có thể lên tới 140 tỷ USD mỗi năm.

Tại Pháp, Zucman cho biết tổng tài sản của 500 người giàu nhất đã tăng từ mức tương đương 6% GDP lên 42% GDP trong vòng 30 năm. Theo ông, chính sách này sẽ áp dụng với khoảng 1.800 người và có thể góp phần thu hẹp thâm hụt ngân sách.

Trước lập luận cho rằng người giàu có thể rời đi để tránh thuế, Zucman đề xuất tăng cường phối hợp quốc tế. Ông dẫn ví dụ về cơ chế thuế tối thiểu toàn cầu 15% đối với doanh nghiệp, hiện đang được triển khai tại hơn 130 khu vực tài phán. Theo ông, nếu các nền kinh tế lớn cùng hành động, dư địa né thuế sẽ bị thu hẹp đáng kể.

Zucman cũng đề cập tới nhu cầu áp thuế xuất cảnh để ngăn việc chuyển nơi cư trú nhằm tránh thuế. Ông dẫn một nghiên cứu của Stanford cho thấy tỷ phú có xu hướng di cư ít hơn dân số nói chung.

Theo Zucman, đây là vấn đề chính trị chứ không phải vấn đề công nghệ. Ông cho rằng sự tập trung tài sản quá mức sẽ kéo theo sự tập trung quyền lực, thể hiện qua các thương vụ thâu tóm doanh nghiệp, khả năng định hình quy định, tài trợ chính trị và tác động tới không gian công cộng.

Ông nhấn mạnh rằng “của cải là quyền lực”, đồng thời chỉ ra nghịch lý khi tài sản tăng 7-10% mỗi năm nhưng mức thuế thực tế chỉ ở khoảng 0-1%. Theo ông, đó là kết quả của lựa chọn chính sách. Zucman cho rằng thuế lũy tiến không chỉ nhằm tăng thu ngân sách, mà còn là công cụ then chốt để nền dân chủ ngăn nguy cơ bị giới tài phiệt chi phối trong dài hạn.