“Mọi nền tảng máy tính đều đạt đỉnh sau khoảng 5 năm rồi bắt đầu đi xuống. Chính di sản phần mềm tích lũy được sẽ trở thành lực cản đối với nó.”

Đó là một trong những luận điểm đáng chú ý được nhắc lại trong cuốn “NeXT Steve Jobs”, tác phẩm thuật lại giai đoạn 12 năm sau khi Steve Jobs rời Apple năm 1985 để thành lập NeXT, trước khi quay lại và đưa Apple hồi sinh. Cuốn sách gây chú ý vì cho thấy cách nhìn của Jobs có nhiều điểm tương đồng với lập luận mà giáo sư Harvard Clayton Christensen nêu trong “The Innovator's Dilemma”.

Dù chưa thể khẳng định Christensen có ảnh hưởng trực tiếp tới nhận thức của Jobs hay không, xét về mốc thời gian, nhà đồng sáng lập Apple dường như đã sớm nhìn ngành máy tính qua lăng kính tương tự “The Innovator's Dilemma”. Jobs lập NeXT năm 1985, trong khi cuốn sách của Christensen được xuất bản năm 1997.

“The Innovator's Dilemma” xoay quanh một luận điểm cốt lõi: khi các doanh nghiệp lớn ngần ngại tự phá vỡ nền tảng tạo ra lợi nhuận hiện tại, những công ty mới có thể bắt đầu bằng các sản phẩm nhỏ, chưa hoàn thiện, nhưng cuối cùng vươn lên chiếm lĩnh thị trường và vượt qua người dẫn đầu.

Theo cuốn sách, trong thời kỳ điều hành NeXT, Jobs cũng từng chia sẻ với nhân viên quan điểm gần như vậy về vòng đời của các nền tảng máy tính.

Ông cho rằng khi một nền tảng bước vào giai đoạn đỉnh cao, hàng nghìn ứng dụng sẽ được các nhà phát triển xây dựng xung quanh nó. Từ bảng tính, trò chơi đến phần mềm xử lý văn bản, kho ứng dụng ngày càng đồ sộ sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh lớn nhất. Nhưng cũng từ đó, nền tảng bắt đầu đối mặt với chiếc bẫy của chính mình.

Theo lập luận của Jobs, toàn bộ số phần mềm được tích lũy qua nhiều năm sẽ trở thành gánh nặng lớn nhất về mặt kiến trúc, bởi chúng khiến doanh nghiệp khó theo đuổi những đổi mới đủ lớn để thay đổi nền tảng hoặc khiến các ứng dụng cũ không còn tương thích.

Ông lấy ví dụ, chỉ cần thay đổi kích thước màn hình, nhiều chương trình cũ đã có thể hoạt động không chính xác. Việc nâng cấp kiến trúc bộ nhớ cũng có thể làm phát sinh xung đột với phần mềm hiện hữu. Ngay cả khi bổ sung các tính năng mới như âm thanh hoặc màn hình màu, ứng dụng cũ cũng khó khai thác đầy đủ. Nói cách khác, mỗi bước cải tiến đều đi kèm nguy cơ làm xáo trộn chính hệ sinh thái từng tạo nên thành công của nền tảng.

Vì vậy, theo Jobs, các nền tảng công nghệ thường rơi vào trạng thái gần như “đóng băng”. Mỗi năm, thị trường chỉ chứng kiến những thiết bị về bản chất không thay đổi nhiều, chủ yếu được nâng cấp theo hướng gia tăng dần. Trong khi đó, các đối thủ chưa bị ràng buộc bởi di sản cũ có thể phát triển những sản phẩm tốt hơn. Các nhà phát triển cũng khó cạnh tranh nếu vẫn bị trói buộc bởi những giới hạn của nền tảng cũ.

Jobs cho rằng Apple II, IBM PC và sau đó là Macintosh đều đi theo quỹ đạo này. Ông từng dự báo NeXT cũng sẽ đạt đỉnh sau khoảng 10 năm, vào giai đoạn 1993-1994. Theo cách tính của ông, “thời kỳ tốt” của một nền tảng thường kéo dài khoảng 5 năm, có thể tới 6 năm.

Cuốn sách cho biết Jobs tin rằng nếu hiểu rõ quy luật đó, phần lớn CEO sẽ chọn cắt giảm chi phí và đẩy nhanh tiến độ đưa sản phẩm ra thị trường. Tuy nhiên, ông lại đi theo hướng ngược lại, vì tin rằng NeXT phải khởi đầu ở mức gần như hoàn hảo thì mới tránh được cái bẫy suy giảm của nền tảng.

Dù vậy, nếu chỉ nhìn vào chặng đường của NeXT, cách tiếp cận này không mang lại kết quả như kỳ vọng. Việc quá theo đuổi sự hoàn hảo khiến NeXT không thể tung sản phẩm ra thị trường đúng thời điểm và với mức giá phù hợp. Những lần trì hoãn liên tiếp làm suy yếu hiện diện của công ty trên thị trường máy tính, trước khi Jobs cuối cùng từ bỏ mảng phần cứng.

Cuốn sách mô tả rằng vào đầu năm 1997, việc theo đuổi sự hoàn hảo đã bào mòn toàn bộ tiến độ. Mỗi lần chỉnh sửa lại đẩy lùi thời hạn, các cuộc tranh luận kéo dài quanh linh kiện tiếp tục đẩy chi phí tăng lên. Trong khi đó, không ai có thể ra quyết định nếu thiếu Jobs, còn Jobs thì không chấp nhận dừng lại. Theo mô tả này, mỗi lần trì hoãn cũng đồng nghĩa trao thêm thời gian cho đối thủ bắt kịp, khiến công nghệ từng được kỳ vọng là đột phá dần mất đi tính mới.

Từ câu chuyện của NeXT, cuốn sách cũng gợi ra một câu hỏi đối với Apple hiện tại. Hệ sinh thái của Apple đã phát triển ở quy mô rất lớn, nhưng chính sự quen thuộc ấy có thể khiến mức độ mới mẻ không còn như trước. Nhiều phản ứng với các thay đổi mới cũng chỉ dừng ở mức ghi nhận, thay vì tạo cảm giác đột phá rõ rệt.

Tác giả cho rằng đây có thể là hệ quả của quá trình tiến hóa dựa nhiều vào cải tiến dần dần hơn là đổi mới mang tính phá vỡ. Từ đó, cuốn sách đặt ra giả định: nếu Steve Jobs vẫn điều hành Apple, ông sẽ nhìn tình thế hiện nay ra sao. Theo mạch lập luận được trình bày trong sách, hệ sinh thái Apple có thể đã đi qua điểm đỉnh của mình và vượt quá ngưỡng 5 năm mà Jobs từng nhắc tới.