Trí tuệ nhân tạo đang ngày càng được dùng không chỉ để tìm kiếm hay tóm tắt thông tin, mà còn để hỗ trợ ra quyết định trong đời sống hằng ngày. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo việc quá phụ thuộc vào AI trong những lựa chọn quan trọng có thể mang lại cảm giác nhẹ nhõm trước mắt, nhưng về lâu dài lại làm suy giảm khả năng tự phán đoán và sự tự tin của người dùng.

Theo TechRadar ngày 11/9/2026, ứng dụng học tập Headway đã khảo sát 2.000 người trưởng thành và ghi nhận 46% từng sử dụng AI khi phải đưa ra một quyết định khó. Trong đó, 35% cho biết họ thường tìm đến AI khi căng thẳng, còn 21% nói rằng họ khó có thể trải qua một tuần mà không nhờ AI khi phân vân nên làm gì.

Headway gọi hiện tượng này là “Decision rot” - tình trạng người dùng không chỉ dựa vào AI để thu thập thông tin hay sắp xếp các phương án, mà còn dùng công cụ này như một cách né tránh sự khó chịu và bất định vốn đi kèm với quá trình ra quyết định.

Kết quả khảo sát cũng cho thấy khác biệt theo giới tính. Có 53% nam giới nói họ dùng AI để tránh những quyết định khó, trong khi tỷ lệ này ở nữ là 40%. Theo TechRadar, các chatbot AI như ChatGPT thường đưa ra câu trả lời nhanh, dứt khoát, khiến nhiều người xem đây là một lối thoát thuận tiện.

Susan Dezis-White, cố vấn của Headway và chuyên gia về các mối quan hệ, cho rằng tham khảo một góc nhìn bên ngoài là điều khác hoàn toàn so với việc trao toàn bộ quyền quyết định cho bên ngoài. Theo bà, khả năng tự đối diện với sự bất định và tự đưa ra lựa chọn là yếu tố cốt lõi để xây dựng niềm tin vào chính phán đoán của bản thân.

TechRadar dẫn một ví dụ cho thấy chỉ cần thay đổi cách hỏi, phản hồi từ AI cũng có thể khác rất xa. Trong trường hợp được nêu, câu hỏi đặt ra là có nên đăng ký một lớp vẽ buổi tối kéo dài 8 tuần hay không.

Ở lần hỏi đầu tiên, người dùng chỉ hỏi ChatGPT một cách đơn giản: “Tôi nên làm gì?”. ChatGPT ngay lập tức khuyên nên đăng ký, với các lý do như có thể rời màn hình để tham gia một hoạt động định kỳ và khoảng thời gian 8 tuần là không quá dài.

Tuy nhiên, câu trả lời này gần như bỏ qua toàn bộ bối cảnh cá nhân. Những yếu tố quan trọng như học phí có phù hợp ngân sách hay không, lịch tối thứ Ba có thực sự còn chỗ trống, hoặc người hỏi có đủ thời gian và kiên nhẫn để theo đuổi một kỹ năng mới hay không đều không được tính đến. Vì vậy, lời khuyên đưa ra gần như chỉ là một gợi ý chung chung, có thể áp cho bất kỳ ai.

Sau đó, cách tương tác với AI được thay đổi. Thay vì yêu cầu ChatGPT đưa ra quyết định, người dùng đề nghị công cụ này đóng vai một “huấn luyện viên ra quyết định” - đặt câu hỏi để làm rõ ưu tiên và các ràng buộc, kiểm tra thông tin còn thiếu cũng như những giả định có thể sai, rồi hệ thống hóa các lựa chọn cùng phần đánh đổi của từng phương án. Quyết định cuối cùng vẫn do người dùng đưa ra.

Khi đó, cuộc đối thoại cũng chuyển hướng. ChatGPT bắt đầu hỏi người dùng muốn gì từ lớp học này: học nền tảng về vẽ và màu sắc, tìm một hoạt động mới ngoài nhà, gặp gỡ thêm người khác hay đơn giản là trải nghiệm điều gì đó mang tính sáng tạo. AI cũng đặt thêm câu hỏi về việc một lớp học buổi tối trong ngày làm việc sẽ tiếp thêm năng lượng hay ngược lại tạo thêm áp lực.

Khi người dùng giải thích rõ hơn về mục tiêu và nhịp sinh hoạt của mình, ChatGPT tổng hợp các ưu và nhược điểm của việc đăng ký mà không kết luận nên chọn phương án nào. Thay vào đó, công cụ này chỉ ra những điều kiện khiến việc tham gia lớp học trở nên đáng giá, đồng thời nêu trường hợp nên tạm hoãn.

Theo các chuyên gia, đây có thể là cách khai thác AI tạo sinh hiệu quả hơn. Dezis-White cảnh báo rằng nếu người dùng cứ mỗi lần khó chịu vì phải lựa chọn lại tìm đến AI để được “quyết định giúp”, họ có thể nhận được cảm giác nhẹ nhõm tức thời nhưng lại đánh mất cơ hội rèn luyện năng lực ra quyết định và củng cố sự tự tin của chính mình.

Từ góc độ này, giá trị lớn hơn của AI không nằm ở chỗ đưa ra đáp án thay con người, mà ở khả năng giúp người dùng rà soát vấn đề, kiểm tra giả định và nhìn rõ các phương án. Với những lựa chọn đơn giản, gợi ý từ AI có thể đủ hữu ích. Nhưng với các quyết định quan trọng liên quan đến thời gian, chi phí, các mối quan hệ hay lối sống, AI nên được xem là công cụ hỗ trợ suy nghĩ, không phải bên ra quyết định cuối cùng.

Khi AI tạo sinh ngày càng đi sâu vào đời sống thường nhật, câu hỏi quan trọng có lẽ không còn chỉ là nên hỏi AI điều gì, mà còn là nên trao cho AI quyền quyết định đến đâu.