Falcon 9 của SpaceX đang làm thay đổi cán cân chi phí và thị phần trên thị trường phóng vệ tinh toàn cầu nhờ khả năng tái sử dụng cùng tần suất phóng cao. Xu hướng này cũng đẩy châu Âu vào thế khó: hoặc tiếp tục dựa vào công nghệ phóng giá rẻ của Mỹ, hoặc duy trì tên lửa nội địa với chi phí cao hơn.

Theo Ars Technica ngày 14/8 (giờ địa phương), các nhà nghiên cứu chính sách công đến từ Anh và Italy đã công bố một nghiên cứu trên tạp chí Economics Letters, dựa trên bộ dữ liệu gồm hơn 6.700 vụ phóng trong giai đoạn 1960-2025.

Nhóm nghiên cứu nhận định việc Falcon 9 đi vào khai thác, kết hợp với khả năng tái sử dụng và nhịp độ phóng dày đặc, đã tạo ra bước ngoặt lớn cho thị trường tên lửa đẩy toàn cầu. Trong 5 năm qua, số vụ phóng Falcon 9 đã tăng từ vài chục lên vài trăm vụ mỗi năm. Hiện SpaceX đang đưa lên quỹ đạo hơn 3/4 tổng tải trọng toàn cầu.

Phần lớn tải trọng này là vệ tinh Starlink. Tuy nhiên, nhờ lợi thế chi phí và việc thị trường thiếu lựa chọn thay thế, SpaceX cũng đảm nhận phóng tải trọng cho nhiều đối thủ, gồm Amazon, Northrop Grumman, AST Spacemobile và OneWeb.

Dữ liệu về tổng tải trọng đưa lên quỹ đạo tính lũy kế theo quốc gia cũng cho thấy sự thay đổi rõ rệt. Từ năm 1990 đến đầu những năm 2000, Mỹ và Liên Xô đi theo quỹ đạo tăng trưởng tương đối giống nhau. Nhưng sau thảm họa tàu con thoi Columbia năm 2003, Nga bắt đầu vượt lên. Xu hướng này đảo chiều từ giữa những năm 2010 và tăng tốc mạnh vào đầu thập niên 2020, khi Falcon 9 được mở rộng khai thác. Tính từ năm 1990 đến nay, tổng tải trọng quỹ đạo lũy kế của Mỹ đã vượt hơn gấp đôi Nga.

Ở quy mô từng năm, thị phần tải trọng quỹ đạo của Mỹ cũng phục hồi mạnh. Tỷ trọng này giảm từ gần 50% năm 1995 xuống dưới 20% vào năm 2012, nhưng đến năm 2024 đã vượt 82%.

Khoảng cách về chi phí cũng ngày càng nới rộng. Ước tính từ dữ liệu công khai cho thấy chi phí đưa hàng hóa lên quỹ đạo trung bình của Mỹ ở mức 3.225 USD/kg. Nhật Bản là 5.287 USD/kg, Trung Quốc 5.809 USD/kg, Nga 6.682 USD/kg và châu Âu 9.897 USD/kg.

Nếu như 10 năm trước, chi phí phóng của Mỹ và châu Âu còn ở mức gần tương đương, thì hiện nay chi phí của châu Âu đã cao gấp khoảng ba lần Mỹ với tải trọng tương tự. Theo nhóm nghiên cứu, ba yếu tố then chốt giúp hạ chi phí là tên lửa cỡ lớn, tần suất phóng cao và khả năng tái sử dụng. Với Ấn Độ, mức chi phí gần 15.000 USD/kg được cho là xuất phát từ cơ cấu phụ thuộc vào các tên lửa cỡ nhỏ.

Các lựa chọn của châu Âu vì thế ngày càng thu hẹp. Nhóm nghiên cứu cho rằng nếu chỉ dựa vào tên lửa nội địa để đáp ứng nhu cầu phóng, chi phí sẽ tăng cao, đồng thời làm chậm quá trình mở rộng các mô hình kinh doanh dựa trên không gian như chùm vệ tinh. Theo đó, châu Âu buộc phải cân nhắc giữa việc tiếp tục phụ thuộc vào công nghệ phóng chi phí thấp của Mỹ trong ngắn hạn, hoặc theo đuổi chiến lược không gian dựa trên công nghệ nội địa có chi phí cao và khó mở rộng quy mô.

Trong cuộc đua tên lửa tái sử dụng, Mỹ vẫn dẫn đầu, trong khi nhiều doanh nghiệp Trung Quốc cũng đang đẩy nhanh phát triển công nghệ tương tự. Ở chiều ngược lại, chương trình thử nghiệm công nghệ tái sử dụng quy mô nhỏ Themis của Cơ quan Vũ trụ châu Âu từng được lên kế hoạch thử nghiệm bay ở độ cao thấp vào năm 2022, nhưng đến nay vẫn chưa thể cất cánh.