Việc SpaceX được thêm sớm vào Nasdaq 100 đang buộc các quỹ bám chỉ số liên quan phải mua cổ phiếu này theo cơ chế tự động. Tuy nhiên, theo giới phân tích, diễn biến trên chưa đủ để trở thành rủi ro mang tính cấu trúc khiến nhà đầu tư phải né tránh chiến lược đầu tư chỉ số.

Theo The Verge ngày 20/7 (giờ địa phương), vấn đề cốt lõi không nằm riêng ở SpaceX mà ở cách quỹ chỉ số vận hành cũng như cơ chế đưa cổ phiếu mới vào rổ chỉ số.

Động thái này diễn ra sau khi Nasdaq sửa quy định, cho phép các doanh nghiệp quy mô lớn được gia nhập Nasdaq 100 sớm hơn ngay sau niêm yết. SpaceX được thêm vào chỉ số ngày 7/7. Do mục tiêu bám sát hiệu suất của chỉ số tham chiếu, các quỹ chỉ số phải mua cổ phiếu tương ứng. Theo bài viết, thị trường đã phần nào phản ánh trước nhu cầu này từ trước thời điểm niêm yết, còn diễn biến giá trước và sau khi được thêm vào rổ chỉ số cũng cho thấy tác động của dòng tiền kỹ thuật.

Về bản chất, quỹ chỉ số là sản phẩm đầu tư theo dõi toàn thị trường thay vì chọn từng mã riêng lẻ. Luận điểm phổ biến của chiến lược này là ngay cả các chuyên gia cũng khó xác định ổn định cổ phiếu nào sẽ tăng mạnh trong dài hạn, vì vậy bám theo mức sinh lời trung bình của thị trường với chi phí thấp thường có lợi hơn cho nhà đầu tư cá nhân.

Burton Malkiel, người thường được xem là biểu tượng của trường phái đầu tư chỉ số, cho biết nếu đầu tư vào từng cổ phiếu riêng lẻ, ông sẽ “thận trọng khi mua” SpaceX vì cho rằng mã này “đang bị định giá quá cao”. Dù vậy, ông nhấn mạnh việc SpaceX được đưa vào Nasdaq 100 không phải là lý do để nhà đầu tư tránh các quỹ chỉ số.

Burton Malkiel cũng lưu ý rằng lợi suất của thị trường thường được tạo ra bởi một nhóm rất nhỏ cổ phiếu. Theo ông, “phần lớn lợi suất tổng thể được tạo ra bởi một số rất ít mã”, và “ngay cả chuyên gia cũng không thể chọn những mã đó tốt hơn chỉ số”. Nói cách khác, ngay cả khi rổ chỉ số có những doanh nghiệp gây tranh cãi như SpaceX, nhà đầu tư chỉ số vẫn đồng thời nắm giữ các cổ phiếu dẫn dắt lợi suất dài hạn.

Dù vậy, rủi ro ngắn hạn vẫn hiện hữu. SpaceX có vốn hóa vượt 1.500 tỷ USD, nhưng tỷ lệ cổ phiếu thực sự được đưa ra thị trường trong đợt IPO ban đầu dưới 5%. Nasdaq phân bổ tỷ trọng dựa trên lượng cổ phiếu lưu hành tự do, vì vậy mức độ ảnh hưởng của SpaceX trong chỉ số hiện chưa tương xứng với quy mô vốn hóa.

Từ tháng 8, khi cổ phiếu hết thời hạn lock-up và lượng cổ phiếu lưu hành tăng lên, tỷ trọng của SpaceX trong chỉ số có thể thay đổi. Bài viết cũng cho rằng sau khi công ty công bố kết quả kinh doanh quý II, lượng cổ phiếu có thể được bán ra từ nhóm cổ đông bị hạn chế chuyển nhượng trong 180 ngày thậm chí có thể lớn hơn số cổ phiếu phân phối ở đợt IPO ban đầu.

Trong kịch bản đó, dòng tiền từ các quỹ chỉ số có thể hấp thụ một phần nguồn cung. Ngược lại, nếu giá cổ phiếu giảm, tỷ trọng của SpaceX trong chỉ số cũng sẽ đi xuống và tỷ lệ nắm giữ của các quỹ bám chỉ số sẽ tự điều chỉnh theo. Đây là lý do rủi ro của một cổ phiếu riêng lẻ khó có thể ngay lập tức làm rung chuyển toàn bộ chỉ số.

Tuy nhiên, vấn đề còn lại sau thương vụ nằm ở quản trị doanh nghiệp. Theo bài viết, Elon Musk đang nắm quyền biểu quyết quá bán, làm suy giảm đáng kể ảnh hưởng của các cổ đông còn lại. Bên cạnh đó, quyền khởi kiện của cổ đông cũng bị thu hẹp so với các doanh nghiệp niêm yết thông thường.

CEO của CalPERS cùng các quan chức phụ trách kiểm toán của bang và thành phố New York đã chỉ trích mô hình quản trị của SpaceX là “mới và cực đoan”. Khi cổ phiếu đã được đưa vào các quỹ chỉ số, những nhà đầu tư muốn tránh nắm giữ cũng gặp khó do cơ chế mua vào tự động của các quỹ này.

Tác động của vụ việc có thể không chỉ dừng ở SpaceX. Nghiên cứu của Trường Kinh doanh Harvard cho thấy hoạt động mua tự động từ quỹ chỉ số có thể góp phần đẩy mạnh đà tăng ban đầu của các cổ phiếu mới niêm yết. SpaceX vì thế có thể trở thành tiền lệ cho các đợt IPO của những doanh nghiệp công nghệ lớn khác.

Trong bối cảnh Anthropic và OpenAI được dự báo có thể niêm yết ngay trong năm nay, tác động từ việc đưa sớm các cổ phiếu công nghệ vốn hóa lớn vào chỉ số có thể ngày càng rõ nét hơn.

Những chỉ trích nhằm vào quỹ chỉ số vẫn tồn tại, như việc tỷ trọng bị chi phối quá mạnh bởi một nhóm doanh nghiệp lớn, hay hiện tượng tái cân bằng khiến quỹ rơi vào thế “mua cao, bán thấp”. Tuy nhiên, Burton Malkiel cho rằng “thị trường vốn dĩ đã tập trung” và không xem đây là lý do để bác bỏ đầu tư chỉ số. Ông nói thêm: “Chúng ta không thể biết ngay lúc này đâu sẽ là cổ phiếu tốt nhất và đâu sẽ thất bại”.

Tổng thể, việc SpaceX được thêm sớm vào Nasdaq 100 có thể làm gia tăng biến động ngắn hạn đối với các sản phẩm bám theo chỉ số này, nhưng khó có thể xem là yếu tố làm suy yếu nền tảng của đầu tư chỉ số. Dù vậy, cấu trúc quản trị của Elon Musk, lượng cổ phiếu lưu hành tăng lên sau khi hết lock-up và khả năng xuất hiện thêm các IPO công nghệ lớn vẫn là những biến số mà nhà đầu tư chỉ số cần tiếp tục theo dõi.