Một nghiên cứu tại Italy cho thấy những khu vực có chênh lệch thu nhập lớn thường ghi nhận tỷ lệ tham gia hoạt động văn hóa thấp hơn, từ đi rạp chiếu phim, đến nhà hát, tham quan bảo tàng hay dự hòa nhạc.

Theo Gigazine ngày 16/7, nghiên cứu theo dõi 20 vùng của Italy trong giai đoạn 2011-2022 cho thấy mức bất bình đẳng thu nhập càng cao thì mức độ tham gia hoạt động văn hóa càng thấp.

Nghiên cứu do Roberto Cellini và Tiziana Cucca thuộc Đại học Catania thực hiện. Nhóm tác giả phân tích mối liên hệ giữa phân phối thu nhập theo vùng và mức độ tham gia văn hóa dựa trên 240 bộ số liệu theo năm do Viện Thống kê Quốc gia Italy (ISTAT) tổng hợp.

Các hoạt động văn hóa được chia thành 6 nhóm gồm: đi rạp chiếu phim từ 4 lần mỗi năm trở lên; xem kịch tại nhà hát ít nhất một lần; tham quan bảo tàng và triển lãm; thăm di tích khảo cổ và công trình tưởng niệm; xem biểu diễn nhạc cổ điển và opera; tham dự các buổi hòa nhạc thuộc những thể loại khác. Những người từ 6 tuổi trở lên tham gia ít nhất hai hoạt động trong 12 tháng gần nhất được xếp vào nhóm “tham gia văn hóa tích cực”.

Kết quả cho thấy khác biệt giữa các vùng là rất rõ rệt. Tỷ lệ tham gia văn hóa tại miền Nam Italy nhìn chung thấp hơn, và trong giai đoạn COVID-19 bùng phát từ 2020 đến 2022, 8 vùng thuộc khu vực này vẫn nằm trong nhóm 8 địa phương có mức tham gia thấp nhất. Dù các biện pháp hạn chế đi lại tại đây được nới lỏng hơn so với một số khu vực khác, mức tham gia vẫn thấp, khiến nhóm nghiên cứu cho rằng yếu tố xã hội - văn hóa có thể tác động mạnh hơn mức độ siết chặt các biện pháp phòng dịch.

Biến số có liên hệ rõ nhất với mức độ tham gia văn hóa là hệ số Gini, thước đo bất bình đẳng thu nhập. Hệ số Gini càng cao thì tỷ lệ tham gia văn hóa tích cực càng có xu hướng giảm.

Xu hướng này vẫn không thay đổi ngay cả khi đã tính đến thu nhập bình quân đầu người, đặc điểm riêng của từng vùng và các biến động theo năm ảnh hưởng chung đến mọi địa phương. Điều đó cho thấy ngay cả ở những nơi có thu nhập bình quân cao, mức độ tham gia văn hóa vẫn có thể thấp nếu thu nhập tập trung vào một nhóm nhỏ.

Khi phân tích theo từng loại hình hoạt động, kết quả cũng cho thấy xu hướng tương tự. Ở hầu hết lĩnh vực như nhà hát, bảo tàng - triển lãm, di tích và công trình tưởng niệm, biểu diễn nhạc cổ điển - opera và các buổi hòa nhạc thể loại khác, những khu vực có chênh lệch thu nhập lớn đều ghi nhận tỷ lệ tham gia thấp hơn với ý nghĩa thống kê. Riêng tiêu chí đi rạp chiếu phim từ 4 lần mỗi năm trở lên cũng có xu hướng giảm khi bất bình đẳng tăng, nhưng chưa đạt ý nghĩa thống kê.

Theo nhóm nghiên cứu, chi phí và bất bình đẳng về cơ hội là hai rào cản chính. Tại các khu vực có chênh lệch thu nhập lớn, giá vé và chi phí đi lại có thể tạo gánh nặng lớn hơn với nhóm thu nhập thấp. Trong khi đó, giáo dục chất lượng và cơ hội tiếp cận trải nghiệm văn hóa từ sớm nhiều khả năng tập trung nhiều hơn ở nhóm thu nhập cao.

Nghiên cứu cũng lưu ý rằng việc chỉ tăng số lượng cơ sở hoặc sự kiện văn hóa chưa chắc đủ để thu hẹp khoảng cách tham gia. Nếu không tính đến nhóm dân cư thực sự có khả năng tiếp cận, các cơ hội văn hóa mới có thể tiếp tục rơi vào những người vốn đã tham gia sẵn, thậm chí làm khoảng cách nới rộng hơn.

Từ đó, nhóm tác giả kết luận rằng muốn mở rộng tính bao trùm xã hội, việc phát triển hạ tầng văn hóa cần đi kèm với các chính sách giảm chênh lệch thu nhập và nâng khả năng tiếp cận cho nhiều tầng lớp dân cư. Theo nhóm, chỉ khi điều kiện kinh tế - xã hội được cải thiện đồng thời, nền tảng tham gia hoạt động văn hóa mới có thể được mở rộng.