SpaceX đang chuyển trọng tâm từ vai trò nhà thầu vũ trụ chủ lực của Chính phủ Mỹ sang các mảng kinh doanh có khả năng tạo doanh thu riêng, qua đó làm gia tăng áp lực lên kế hoạch đưa con người trở lại Mặt Trăng của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA).

Theo Ars Technica ngày 29/10 (giờ địa phương), SpaceX vẫn tiếp tục thực hiện các hợp đồng hiện có với NASA và Lực lượng Không gian Mỹ. Tuy nhiên, công ty không còn tỏ ra tích cực như trước trong việc theo đuổi các hợp đồng phóng và bay vũ trụ quy mô lớn mới.

Nguyên nhân chính đến từ sự thay đổi trong cơ cấu doanh thu. SpaceX đang xem Starlink và hạ tầng dữ liệu liên quan AI là nguồn tăng trưởng chủ lực trong tương lai. Trong báo cáo 10-Q quý III gần đây, công ty cho biết đã phân bổ phần đáng kể năng lực phóng cho mảng kết nối và sẽ tiếp tục duy trì mức phân bổ lớn cho lĩnh vực này.

Diễn biến trên đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh NASA đã ngày càng phụ thuộc vào SpaceX suốt nhiều năm qua. Năm 2006, NASA cấp 278 triệu USD cho chương trình phát triển tàu chở hàng phục vụ Trạm Vũ trụ Quốc tế. Đến năm 2008, cơ quan này tiếp tục ký hợp đồng trị giá 1,6 tỷ USD cho 12 chuyến bay chở hàng Dragon. Trong khoảng 20 năm qua, tổng giá trị hợp đồng NASA giao cho SpaceX vào khoảng 20 tỷ USD.

Nhờ đó, NASA có được năng lực phóng với chi phí thấp hơn và khả năng đưa phi hành gia lên quỹ đạo tầm thấp. Tuy nhiên, mặt trái là Trạm Vũ trụ Quốc tế cũng như chương trình Artemis ngày càng phụ thuộc vào SpaceX.

Biến số lớn nhất hiện nay là dự án tàu đổ bộ Mặt Trăng có người lái. Năm 2021, NASA đã trao cho SpaceX hợp đồng trị giá 2,89 tỷ USD để phát triển tàu đổ bộ dựa trên Starship. Dù vậy, Starship đến nay vẫn chưa giải quyết xong các nút thắt kỹ thuật cốt lõi, trong đó có tiếp nhiên liệu và lưu trữ nhiên liệu trên quỹ đạo. Mốc thời gian gần nhất mà NASA và SpaceX đặt ra là đầu năm 2027.

Áp lực càng lớn khi số lần phóng cần thiết cho nhiệm vụ này là rất cao. Theo ước tính nội bộ của Trung tâm Vũ trụ Johnson thuộc NASA, riêng sứ mệnh trình diễn đổ bộ Mặt Trăng không người lái đã cần khoảng 22 lần phóng Starship. Nếu giả định chi phí ban đầu cho mỗi lần phóng là 100 triệu USD, riêng chi phí phóng đã vượt 2,2 tỷ USD.

NASA cũng đang chịu thêm sức ép từ các quyết định gần đây của SpaceX. Trong vài tuần qua, công ty được cho là đã thông báo với ít nhất hai nhà sản xuất tàu chở hàng thám hiểm Mặt Trăng rằng họ sẽ không tiếp tục cung cấp dịch vụ phóng liên quan. Đây là các doanh nghiệp đang chuẩn bị phương án vận chuyển hàng hóa phục vụ căn cứ Mặt Trăng của NASA. Vì vậy, một số đơn vị buộc phải tính đến New Glenn của Blue Origin hoặc những lựa chọn khác.

Ở chiều ngược lại, Blue Origin đã điều chỉnh thiết kế tàu đổ bộ để phù hợp hơn với tiến độ của NASA, chuyển từ phương án tập trung vào Blue Moon Mark 2 cỡ lớn sang một cấu hình triển khai nhanh hơn, không cần tiếp nhiên liệu ở quỹ đạo tầm thấp. Tuy nhiên, Blue Origin cũng từng gặp sự cố nổ bệ phóng New Glenn và đến nay mới thực hiện ba sứ mệnh quỹ đạo. Điều đó cho thấy nếu muốn giảm phụ thuộc vào SpaceX, NASA rốt cuộc vẫn cần Blue Origin chứng minh được năng lực triển khai thực tế.

Diễn biến này phản ánh sự dịch chuyển trong ngành vũ trụ Mỹ: từ mô hình dựa nhiều vào hợp đồng chính phủ sang mô hình lấy doanh thu thị trường của khu vực tư nhân làm trung tâm. Với NASA, kế hoạch chinh phục Mặt Trăng vì thế không chỉ bị chi phối bởi độ khó công nghệ mà còn phụ thuộc trực tiếp vào cách các doanh nghiệp phân bổ nguồn lực.