Ukraine đang đẩy nhanh kế hoạch xây dựng phương án thông tin liên lạc thay thế sau khi các hạn chế đối với dịch vụ Starlink và Starshield của SpaceX bắt đầu ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động tác chiến. Trong động thái mới nhất, Bộ Quốc phòng Ukraine đã ký biên bản ghi nhớ với Nokia của Phần Lan và hãng vệ tinh ICEYE để phát triển năng lực thông tin liên lạc quốc phòng và vệ tinh.

Theo CNBC ngày 23/10 giờ địa phương, thỏa thuận trên được đưa ra trong bối cảnh việc truy cập Starlink tại chiến trường Ukraine bị siết lại, gây gián đoạn cho quá trình vận hành trên thực địa.

Phía Ukraine cho biết đến ngày 24/10, tình trạng mất kết nối vẫn chưa được khắc phục đối với các drone và phương tiện có tốc độ trên 100 dặm/giờ. CNBC dẫn thông tin cho biết một số drone tốc độ cao đã rơi sau khi bị ngắt kết nối.

Trong một tuyên bố, Tổng thống Volodymyr Zelenskyy nhấn mạnh chiến tranh hiện đại cho thấy thông tin liên lạc đáng tin cậy là vấn đề an ninh quốc gia, và Ukraine cần dựa vào những năng lực mà nước này có thể tự kiểm soát.

Cùng định hướng đó, Ukraine trong tuần này cũng quyết định phối hợp với Na Uy để phát triển hệ thống phòng không và thông tin liên lạc. Theo ông Zelenskyy, hệ thống này có thể trở thành một phương án thay thế cho Starshield.

Tranh cãi cũng gia tăng xung quanh cách SpaceX điều chỉnh dịch vụ. Ukraine cho biết các thay đổi đột ngột đã xuất hiện từ khoảng một tuần trước mà không có thông báo trước. Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump và CEO SpaceX Elon Musk đều không thừa nhận trách nhiệm.

Ngày 24/10, ông Trump nói với báo giới tại Nhà Trắng rằng ông sẽ đề nghị Musk dỡ bỏ các hạn chế này.

Tại Mỹ, vụ việc đang làm dấy lên lời kêu gọi điều tra từ cả hai đảng. Các nghị sĩ Quốc hội Mỹ đã thúc giục mở một cuộc điều tra chính thức đối với Musk và SpaceX liên quan đến nghi vấn công ty đơn phương thay đổi dịch vụ tại Ukraine.

Không chỉ dừng lại ở Ukraine, vụ việc còn làm nổi lên lo ngại rộng hơn về mức độ phụ thuộc vào hạ tầng thông tin liên lạc vệ tinh của Mỹ.

Jay Shambaugh, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Brookings, nhận định việc Starlink thay đổi dịch vụ một cách đột ngột là một phần trong mô thức cho thấy Mỹ đã trở thành một đồng minh khó tin cậy hơn kể từ khi ông Trump trở lại.

Ông cảnh báo rằng về lâu dài, các nước Liên minh châu Âu có thể sẽ không muốn phụ thuộc vào những dịch vụ mà Mỹ có thể cắt bất cứ lúc nào. Điều này, theo ông, có thể ảnh hưởng đến xuất khẩu của Mỹ sang châu Âu.

Dù vậy, hiện vẫn có rất ít hệ thống có thể thay thế Starlink ngay lập tức. Virginia Berger, nhà phân tích chính sách quốc phòng cấp cao tại Government Accountability Project, cho rằng vấn đề lớn nhất là chưa có phương án thay thế khả dụng trong ngắn hạn.

Bà nhận định chiến sự hiện nay đang chuyển mạnh sang các hệ thống không người lái, tác chiến bằng drone và những năng lực khác đòi hỏi kết nối Internet tốc độ cao.

Trên thị trường, số lượng ứng viên thay thế Starlink đang tăng lên. Những cái tên được nhắc tới gồm dự án mạng quỹ đạo tầm thấp của Amazon, Eutelsat của Pháp và Terrawave, dự án đang được Blue Origin của Jeff Bezos chuẩn bị.

Tuy nhiên, Terrawave đến nay vẫn chưa phóng vệ tinh đầu tiên. Liên minh châu Âu cũng đang thúc đẩy dự án IRIS² với hàng trăm vệ tinh, nhưng lần phóng đầu tiên được dự báo phải đến năm 2029 mới diễn ra.

Dòng vốn tư nhân cũng đang dịch chuyển sang các mạng thay thế. Theo dữ liệu do Chad Anderson, CEO Space Capital, tổng hợp, kể từ khi Nga tấn công Ukraine vào tháng 2/2022, khoảng 8 tỷ USD từ các quỹ đầu tư mạo hiểm và quỹ đầu tư tư nhân đã được rót vào các dự án và doanh nghiệp phát triển giải pháp thay thế Starlink và Starshield.

Trong số này, khoảng 3,9 tỷ USD chủ yếu chảy vào các đối thủ tiềm năng như SpaceSail và China SatNet.

Trong bối cảnh đó, thỏa thuận mới của Ukraine không chỉ đơn thuần là một thương vụ mua sắm thiết bị, mà còn là bước đi nhằm xây dựng một mạng thông tin liên lạc quốc phòng do chính nước này kiểm soát.

Trong ngắn hạn, vấn đề được theo dõi sát là liệu Ukraine có thể nhanh chóng lấp khoảng trống kết nối đối với drone và các phương tiện bay hay không. Về trung và dài hạn, trọng tâm sẽ là khả năng xây dựng một hệ thống đủ năng lực tác chiến thực tế để thay thế Starshield.