Một nghiên cứu công bố ngày 12/8 cho thấy việc chỉ gia tăng sản lượng rau là chưa đủ để bảo đảm một chế độ ăn lành mạnh. Theo nhóm nghiên cứu, đa dạng loài, giống cây trồng và nguồn gen rau cũng cần được bảo tồn nếu muốn duy trì nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.

Theo Gigazine, các nhà khoa học nhận định khi hạt giống, giống cây trồng và những loài hoang dã có quan hệ họ hàng gần với cây rau suy giảm, lựa chọn thực phẩm trên bàn ăn cũng sẽ bị thu hẹp. Điều này đặc biệt đáng lo ngại với các loại rau có giá trị dinh dưỡng cao hoặc phù hợp với điều kiện khí hậu khắc nghiệt hơn.

Nhóm nghiên cứu cho biết tình trạng thiếu rau từ lâu thường được lý giải bởi sản lượng, giá cả và tập quán ẩm thực, trong khi câu chuyện bảo tồn và khai thác đa dạng rau lại ít được chú ý. Rau là nguồn cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ quan trọng, nhưng mức tiêu thụ trung bình tại nhiều quốc gia hiện vẫn thấp hơn khoảng 40% so với mức khuyến nghị cho một chế độ ăn lành mạnh.

Nghiên cứu không chỉ tính số lượng loài cây ăn được, mà còn xem xét cả giống bản địa, giống truyền thống trong cùng một loài và các loài hoang dã gần gũi có thể cung cấp đặc tính di truyền phục vụ lai tạo. Từ dữ liệu của FAO, danh mục của World Vegetable Center, các tài liệu tham khảo về cây trồng nông nghiệp và làm vườn, cùng tài liệu tại khu vực châu Phi hạ Sahara, Nam Á, Đông Nam Á, Papua New Guinea, Andes, Mesoamerica và Amazon, nhóm nghiên cứu xác định có ít nhất 1.482 loài rau. Theo họ, con số thực tế có thể còn cao hơn nếu tính cả các loại rau được thu hái tại địa phương nhưng chưa được ghi nhận trong tài liệu.

Tuy nhiên, sản xuất và tiêu dùng toàn cầu hiện tập trung vào một số ít cây trồng. Bên cạnh những loại rau được trồng và tiêu thụ rộng rãi như xà lách, hành tây hay cà chua, nhiều loại rau và giống bản địa đang dần mất chỗ đứng do thị trường ngày càng chuẩn hóa và mục đích sử dụng đất thay đổi. Khi rà soát các nghiên cứu về suy giảm nguồn gen rau trong 100 năm qua, nhóm tác giả ghi nhận 80% nghiên cứu cho thấy sự suy giảm về giống hoặc đa dạng di truyền.

Rủi ro với các loài hoang dã có quan hệ họ hàng gần cũng được xác nhận. Khi đối chiếu tình trạng bảo tồn của các loài hoang dã liên quan đến 79 loài rau chủ lực do FAO phân loại với Sách đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), nhóm nghiên cứu cho biết khoảng 24% số loài đã được đánh giá hiện nằm trong diện bị đe dọa tuyệt chủng. Điều đó đồng nghĩa nguồn vật liệu di truyền phục vụ phát triển giống mới cũng đang bị thu hẹp.

Theo nhóm nghiên cứu, khi rau bản địa biến mất khỏi đồng ruộng và chợ, kỹ thuật canh tác gắn với chúng cũng khó được duy trì. Tiêu dùng giảm kéo theo sản xuất và phân phối thu hẹp, từ đó tiếp tục làm giảm khả năng tiếp cận và tạo thành một vòng luẩn quẩn. Khi bữa ăn chỉ xoay quanh một số ít loại rau, người tiêu dùng sẽ có ít lựa chọn hơn đối với các loại rau giàu dinh dưỡng hoặc phù hợp với khí hậu địa phương. Đồng thời, dư địa để phát triển các giống chịu sâu bệnh, hạn hán và nhiệt độ cao cũng bị hạn chế.

Nghiên cứu cũng nêu một số ví dụ cụ thể. Với spider plant, một loại rau lá tại châu Phi có giá trị dinh dưỡng cao và tiềm năng thích ứng với biến đổi khí hậu, các ngân hàng gen gần như không lưu giữ giống địa phương. Vì vậy, nguồn hạt giống phục vụ lai tạo rất hạn chế, khiến quá trình phát triển giống cải tiến cho sản xuất quy mô lớn gặp nhiều khó khăn.

Trong khi đó, bí ngô có khả năng chịu hạn và chịu nhiệt tốt. Phần thịt màu cam chứa beta-carotene, còn lá xanh đậm giàu vi chất dinh dưỡng. Nhiều giống bí ngô hiện cũng đã được bảo tồn trong các ngân hàng gen. Tuy nhiên, loài cây này dễ bị lai tạp do phấn từ các dòng khác ở khoảng cách gần. Vì thế, để nhân giống mà vẫn giữ được đặc tính di truyền của từng dòng, cần bố trí các khu trồng cách xa nhau. Yêu cầu này đòi hỏi thêm diện tích và công tác quản lý, làm chi phí nhân giống tăng lên và cuối cùng có thể dẫn tới thiếu hạt giống cho lai tạo.

Dù vậy, nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng hiện chưa thể khẳng định việc tăng số loại rau trong khẩu phần có trực tiếp làm tăng lượng rau tiêu thụ hay cải thiện sức khỏe hay không. Nói cách khác, nhu cầu bảo tồn đa dạng rau đã được nhấn mạnh rõ hơn, nhưng hiệu quả cụ thể của việc này vẫn cần tiếp tục được đánh giá.

Marteen van Zonneveld, chuyên gia của World Vegetable Center, cho biết phần lớn nguồn rau cần thiết hiện nay vẫn tồn tại dưới dạng giống truyền thống và các loài hoang dã có quan hệ họ hàng gần. Theo ông, việc bảo tồn đúng cách và khai thác hợp lý các nguồn tài nguyên này đang trở nên cấp bách trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nếu muốn đa dạng hóa bữa ăn và củng cố an ninh dinh dưỡng.