Mỹ và Trung Quốc đang đồng loạt gia tăng sức ép trong cuộc đối đầu công nghệ - thương mại, mở rộng từ AI sang robot, thiết bị viễn thông, linh kiện quang học và drone trước hội nghị thượng đỉnh giữa Chủ tịch Trung Quốc Xi Jinping và Tổng thống Mỹ Donald Trump dự kiến diễn ra vào tháng 9.

South China Morning Post (SCMP) ngày 5/8 theo giờ địa phương cho biết trong vài tháng gần đây, căng thẳng giữa hai nước không còn chỉ xoay quanh các mô hình AI quy mô lớn mà đã lan sang các biện pháp hạn chế nhập khẩu, mở rộng danh sách đen và siết kiểm soát xuất khẩu.

Diễn biến mới nhất bắt nguồn từ một mô hình AI của Trung Quốc. Giữa tháng 7, startup Moonshot AI có trụ sở tại Bắc Kinh công bố mô hình ngôn ngữ lớn mã nguồn mở về trọng số mang tên Kimi K3 với 2.800 tỷ tham số.

Sau đó, Michael Kratsios, Giám đốc Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ Nhà Trắng, cáo buộc Moonshot AI sử dụng kỹ thuật chưng cất để sao chép mô hình Claude Fable của Anthropic.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cũng cảnh báo rằng nếu doanh nghiệp Trung Quốc vượt “lằn ranh đỏ” khi xâm phạm sở hữu trí tuệ thông qua hoạt động chưng cất ở quy mô công nghiệp, họ có thể phải đối mặt với các biện pháp trừng phạt hoặc bị đưa vào diện kiểm soát xuất khẩu.

Phía Trung Quốc lập tức phản ứng. Bộ Thương mại Trung Quốc gọi các cáo buộc từ Mỹ là “biểu hiện điển hình của bá quyền AI”, đồng thời tuyên bố sẽ thực hiện “mọi biện pháp cần thiết” để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp.

Tạp chí lý luận Qiushi của Đảng Cộng sản Trung Quốc cũng chỉ trích các động thái từ Washington là hành vi bá quyền núp bóng công nghệ.

Phạm vi kiểm soát của Mỹ hiện không dừng ở AI mà đã mở rộng sang thiết bị công nghiệp. Tuần trước, Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) đã mở rộng “covered list” đối với thiết bị nhập khẩu, bổ sung robot tiên tiến và biến tần hòa lưới vào danh mục.

Biện pháp mới cấm nhập khẩu và kinh doanh các robot và biến tần mới thuộc diện bị siết, nhưng không áp dụng với các thiết bị đã được mua trước đó.

FCC cho rằng robot tiên tiến có thể tạo ra lỗ hổng để thao túng dữ liệu và can thiệp vào hoạt động vật lý, trong khi biến tần có thể làm gia tăng rủi ro đối với lưới điện Mỹ.

Đáp lại, Bộ Ngoại giao Trung Quốc cáo buộc Mỹ đang lạm dụng khái niệm an ninh quốc gia để kìm hãm doanh nghiệp Trung Quốc. Bắc Kinh cũng cho rằng chủ nghĩa bảo hộ không giúp Mỹ nâng cao năng lực cạnh tranh, mà chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp và người tiêu dùng nước này.

Dù các cuộc tiếp xúc cấp cao vẫn được duy trì, khác biệt giữa hai bên chưa có dấu hiệu thu hẹp. Ngày 31/7, Phó thủ tướng Trung Quốc He Lifeng đã họp trực tuyến với Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer, bày tỏ quan ngại sâu sắc về các biện pháp hạn chế kinh tế - thương mại gần đây mà Washington áp với Bắc Kinh.

Ở chiều ngược lại, ông Bessent cho biết Mỹ yêu cầu Trung Quốc thực hiện đầy đủ các cam kết về đất hiếm và nhập khẩu nông sản Mỹ.

Các biện pháp trừng phạt cũng đang lan rộng trên toàn chuỗi cung ứng. Bộ An ninh Nội địa Mỹ đã bổ sung 43 doanh nghiệp Trung Quốc vào danh sách trừng phạt theo Đạo luật Ngăn chặn Lao động Cưỡng bức người Duy Ngô Nhĩ.

Những lĩnh vực bị nhắm tới trải rộng từ thực phẩm, bông, dược phẩm, kim loại đến sản xuất lithium. Đạo luật này được Quốc hội Mỹ thông qua năm 2021, nhằm ngăn hàng hóa bị cho là sản xuất bằng lao động cưỡng bức có liên quan đến Khu tự trị Tân Cương Duy Ngô Nhĩ vào thị trường Mỹ.

Ngày 2/8, Bộ Thương mại Trung Quốc bác bỏ cáo buộc về lao động cưỡng bức tại Tân Cương và chỉ trích biện pháp của Mỹ là hành vi cưỡng ép kinh tế. Cơ quan này cho rằng động thái trên gây tổn hại nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các doanh nghiệp liên quan, đồng thời làm suy yếu sự ổn định của chuỗi cung ứng và chuỗi công nghiệp toàn cầu.

Nguy cơ căng thẳng tiếp tục lan sang các linh kiện then chốt dùng trong trung tâm dữ liệu cũng đang tăng lên. Reuters ngày 3/8 đưa tin FCC đang chuẩn bị cấm nhập khẩu bộ thu phát quang do Trung Quốc sản xuất.

Bộ thu phát quang là linh kiện dùng để truyền dữ liệu qua cáp quang trong các trung tâm dữ liệu. Giới chức Mỹ lo ngại thiết bị này có thể bị lợi dụng để đánh cắp dữ liệu, phát tán mã độc hoặc gây gián đoạn hoạt động của các trung tâm dữ liệu vận hành mô hình AI. Theo Reuters, Washington đang thúc đẩy công bố và triển khai biện pháp này ngay trong năm nay.

Trung Quốc cũng đã đưa ra đòn đáp trả. Ngày 4/8, Bộ Thương mại Trung Quốc chuyển hoạt động xuất khẩu drone, linh kiện cốt lõi và công nghệ liên quan sang cơ chế thẩm định theo từng lô có hiệu lực ngay lập tức, với lý do an ninh quốc gia và nghĩa vụ không phổ biến vũ khí.

Cùng thời điểm, Bắc Kinh đưa 6 doanh nghiệp Mỹ vào danh sách trừng phạt đáp trả, cấm các doanh nghiệp và cá nhân Trung Quốc giao dịch hoặc hợp tác với các công ty này. Trung Quốc cũng bổ sung thêm một doanh nghiệp vào danh sách đen, cáo buộc đơn vị này phối hợp với FCC triển khai các biện pháp gây tổn hại đến chủ quyền Trung Quốc.

Từ tranh cãi về bản quyền mô hình AI, xung đột giữa Mỹ và Trung Quốc hiện đã mở rộng sang robot, thiết bị viễn thông, linh kiện quang học, drone, cùng các vấn đề về nguyên liệu và cam kết nhập khẩu nông sản. Dù đối thoại cấp cao vẫn được duy trì trước thềm thượng đỉnh, xu hướng song hành giữa siết kiểm soát công nghệ và mở rộng trừng phạt chuỗi cung ứng nhiều khả năng sẽ còn tiếp diễn.