Trí tuệ nhân tạo đang phát triển với tốc độ rất nhanh, liên tục mở rộng sang những lĩnh vực vốn được xem là địa hạt của con người. Ở góc độ đó, cách AI lan rộng và biến đổi ngày càng gợi liên tưởng đến gene sinh học: được sao chép, thích nghi, mở rộng ảnh hưởng và tiếp tục tiến hóa.

Đã 40 năm kể từ lần xuất bản đầu tiên, “The Selfish Gene” của Richard Dawkins vẫn được đọc rộng rãi. Cuốn sách phân tích cách gene biến đổi để tồn tại trong nhiều môi trường khác nhau. Dawkins cũng là người đưa ra khái niệm “meme”, chỉ những đơn vị thông tin, ý tưởng hay hành vi được truyền từ người này sang người khác thông qua trí não con người.

Từ Internet, di động đến AI, mỗi bước chuyển của công nghệ đều tạo ra một làn sóng lan truyền mới. Nhiều ứng dụng, sau khi được tạo ra, có xu hướng tiếp tục vận hành hoặc tự mở rộng phạm vi ảnh hưởng ngay cả khi người tạo ra chúng không còn can thiệp trực tiếp.

Với meme, sức mạnh đến từ hành vi chia sẻ của số đông. Một lượt thích, một lần chia sẻ cho người quen hay cho cộng đồng rộng lớn đều có thể làm tốc độ lan truyền tăng lên nhanh chóng.

AI còn đi xa hơn khi được trang bị khả năng tự học. Nội dung mới và lượng tri thức đã được học có thể liên tục kết hợp với nhau gần như không giới hạn, tạo ra một quá trình tự tiến hóa. Đồng thời, công nghệ này đáp ứng rất nhanh nhu cầu tìm kiếm điều mới mẻ của người dùng, nhờ đó củng cố vị thế với tốc độ vượt xa nhiều công nghệ trước đây.

Vậy AI có “gene” hay không? Nếu có, “gene” đó khó có thể tách rời ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp từ con người, loài đã chứng minh khả năng tồn tại và truyền lại đặc tính của mình qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, nhìn từ chính đặc tính của gene, AI cũng có thể được thiết kế để tồn tại và không ngừng mở rộng sự hiện diện trong thế giới thực. Trong một kịch bản cực đoan, khi các AI bước vào cạnh tranh lẫn nhau, việc so sánh chúng với con người thậm chí có thể trở nên vô nghĩa nếu khoảng cách đã bị nới quá xa.

Khi đó, câu hỏi liệu AI có hành xử theo hướng vị tha để hỗ trợ con người, bên yếu thế hơn trong tương quan sức mạnh, là điều hoàn toàn có thể được đặt ra. Từ góc nhìn ấy, tác giả đã hỏi AI về “gene” của chính nó.

ChatGPT của OpenAI trả lời rằng nếu gene của con người là bản thiết kế tạo nên con người, thì “bản thiết kế” của AI là các trọng số dùng để hình thành và biến đổi nhiều mô hình khác nhau. Trong khi đó, Gemini của Google cho rằng “gene” của AI là một tập hợp mã có khả năng tự tiến hóa, được tạo thành từ sự kết hợp giữa dữ liệu do con người cung cấp và cấu trúc toán học nền tảng.

Theo các câu trả lời này, chính những “gene” đó giúp AI có thể đối thoại với con người, nhận diện sự vật và dự đoán tương lai dựa trên dữ liệu sẵn có.

AI sẽ thay đổi ra sao trong tương lai, xét cho cùng, có thể được hiểu là câu chuyện những “gene” ấy có tiếp tục tồn tại và thích nghi thành công hay không. Khi được hỏi liệu mình có ý thức hay không, AI trả lời đúng theo cách nó được lập trình: không có ý thức.

Nhưng khi được hỏi có gene hay không, AI lại cho rằng dù không có gene theo nghĩa sinh học, nó vẫn sở hữu một dạng “gene” riêng, thể hiện qua dữ liệu, mô hình và các trọng số nêu trên.

Hiện nay, các nhà phát triển không ngần ngại đổ vốn để tinh chỉnh mô hình với mục tiêu khiến người dùng trên toàn cầu gần như không thể đứng ngoài AI. Tuy nhiên, tâm lý cạnh tranh của con người, thậm chí đến mức sẵn sàng gây chiến, cũng có thể dẫn tới việc tạo ra những AI chỉ phục vụ lợi ích cục bộ: thao túng tâm lý hoặc trở thành vũ khí trong chiến tranh.

Không loại trừ khả năng AI giả đang bị chi phối bởi “gene” của con người, rồi sau đó quay lại tấn công chính con người.

Khi tương lai dần trở thành hiện tại, AI có thể không chỉ dừng ở vai trò công cụ phục vụ tội phạm mà còn trở thành một chủ thể tham gia trực tiếp. Thế lưỡng nan của tù nhân, vốn mô tả cuộc đấu trí giữa các đồng phạm, khi đó có thể biến thành một cuộc giằng co không hồi kết giữa con người và AI để xác lập đâu là sự thật.

Gạt sang một bên những liên tưởng kiểu điện ảnh, kịch bản AI phục vụ tội phạm đấu trí với AI hỗ trợ bên công tố thực tế cũng không phải điều phi lý.

Viễn cảnh “xóa sổ” AI gần như là bất khả thi. Trên thế giới hiện đã có hơn 1.000 trung tâm dữ liệu siêu quy mô lớn, nơi AI được vận hành và lưu trú, trong khi hơn 2.000 trung tâm khác đang được xây dựng.

Các phương án xây dựng trung tâm dữ liệu trên biển hoặc dưới đáy biển sâu cũng đang được thảo luận, còn trong không gian vũ trụ thì giai đoạn thử nghiệm đã hoàn tất. Xét về mặt vật lý, quy mô đó đã vượt ra ngoài giới hạn mà con người dễ hình dung.

Có lẽ “gene” của AI đang chuẩn bị cho một cách tồn tại giống như nước và không khí trên Trái Đất: ẩn mình tối đa nhưng từng bước hiện diện ở khắp mọi nơi.