Các nước Đông Nam Á đang tăng tốc kết nối lưới điện khu vực bằng cáp điện ngầm dưới biển, song điểm nghẽn chính không nằm ở công nghệ mà ở thể chế. Theo một báo cáo của Ember, để mở rộng giao dịch điện xuyên biên giới, ASEAN cần ưu tiên cơ chế quy hoạch chung, chia sẻ chi phí và quản trị biển thay vì chỉ tập trung vào hạ tầng cáp.

Theo CleanTechnica ngày 22/6, tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember nhận định các dự án kết nối điện ngầm giữa các nước ASEAN trước hết phải xử lý các rào cản thể chế, thay vì chỉ coi đây là vấn đề kỹ thuật.

Phân tích của Ember dựa trên “nghiên cứu tổng thể về Kế hoạch Kết nối ASEAN III”. Theo kế hoạch này, khu vực cần 18 tuyến kết nối điện mới và hiện hữu để nâng công suất liên kết nội khối từ 7,7 GW hiện nay lên hơn gấp đôi vào năm 2040. Trong số đó có 5 dự án cáp điện ngầm dưới biển. Ember nhấn mạnh chìa khóa thành công nằm ở khả năng thiết lập cơ chế hợp tác giữa các quốc gia.

Nhà phân tích năng lượng Alni Demoral cho biết các dự án lưới điện ngầm xuyên biên giới ngày càng là bài toán thể chế nhiều hơn là bài toán kỹ thuật. Theo ông, khi các kết nối này được hình thành, khu vực có thể cải thiện an ninh năng lượng, tiếp cận nguồn điện giá rẻ hơn, mở rộng giao dịch điện giữa các nước và hỗ trợ quá trình chuyển dịch theo hướng carbon thấp.

Một trong những nguyên nhân là nguồn năng lượng tái tạo ở Đông Nam Á phân bổ không đồng đều. Tiểu vùng Mekong có lợi thế lớn về thủy điện, trong khi điện mặt trời và điện gió ngoài khơi cũng đang tăng nhanh. Trong bối cảnh đó, cáp điện ngầm dưới biển được xem là hạ tầng then chốt để đưa điện từ nơi sản xuất đến nơi tiêu thụ.

Với các quốc gia quần đảo như Indonesia và Philippines, nhu cầu kết nối bằng hạ tầng truyền tải dưới biển còn rõ nét hơn, kể cả trong phạm vi lưới điện nội địa. Philippines hiện đã ứng dụng công nghệ truyền tải điện một chiều cao áp (HVDC) để liên kết lưới điện giữa các đảo lớn.

Ember chỉ ra ba nhóm vấn đề cốt lõi mà ASEAN cần giải quyết, gồm cơ chế quy hoạch chung ở cấp khu vực, nguyên tắc chia sẻ chi phí và quản trị biển.

Trước hết là năng lực quy hoạch ở quy mô khu vực. Theo báo cáo, một cấu trúc ra quyết định chung để xác định dự án ưu tiên và thứ tự đầu tư sẽ giúp tối ưu hóa lợi ích cho toàn khối.

Vấn đề tiếp theo là phân bổ chi phí. Do lợi ích của lưới điện liên quốc gia được chia sẻ cho nhiều nước, chi phí đầu tư cũng cần được phân bổ theo các tiêu chí thống nhất. Nếu không, từng dự án sẽ phải lặp lại các cuộc đàm phán riêng lẻ, làm chậm tiến độ và đẩy chi phí triển khai lên cao.

Quản trị biển là thách thức lớn khác. Các tuyến cáp điện ngầm có thể đi qua những khu vực chồng lấn giữa lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế (EEZ), tuyến hàng hải, ngư trường và các tuyến cáp viễn thông. Vì vậy, báo cáo cho rằng ASEAN cần một cơ chế điều phối liên ngành, với sự tham gia không chỉ của cơ quan năng lượng mà còn của các cơ quan quản lý biển và môi trường.

Trong ngắn hạn, Ember đề xuất ASEAN cần thiết lập cơ chế lập kế hoạch chung vận hành hiệu quả cho lưới điện khu vực, xây dựng hệ thống phân tích chi phí - lợi ích với cấu trúc rõ ràng, đồng thời thành lập một nhóm công tác chuyên trách về cáp điện ngầm dưới biển.

Felix William Fuentevilla, lãnh đạo một doanh nghiệp năng lượng nhà nước của Philippines, nhận định kinh nghiệm châu Âu cho thấy thành công của các dự án cáp điện ngầm không chỉ phụ thuộc vào tính khả thi về kỹ thuật, mà còn nằm ở năng lực phối hợp trong quy hoạch, khung pháp lý, huy động vốn và quản trị biển.

Trước đó, ASEAN đã tái khẳng định quyết tâm thúc đẩy hội nhập năng lượng khu vực khi ký bản ghi nhớ tăng cường về lưới điện ASEAN vào năm 2025. Theo giới công nghiệp, kết quả của các dự án cáp điện ngầm trong thời gian tới sẽ phụ thuộc chủ yếu vào việc khu vực xây dựng được cơ chế hợp tác liên quốc gia hiệu quả đến đâu, hơn là vào bản thân công nghệ.