Trung Quốc đã cấm xuất khẩu hàng lưỡng dụng cho 10 công ty Mỹ, trong đó có các doanh nghiệp đất hiếm, cho thấy căng thẳng công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc đang lan sang chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược. Động thái này cũng làm gia tăng lo ngại về nguồn cung đất hiếm, nguyên liệu quan trọng đối với hạ tầng AI và ngành bán dẫn.

Theo Cryptopolitan, ngày 22/6, Bộ Thương mại Trung Quốc thông báo đưa thêm 10 công ty Mỹ vào danh sách kiểm soát xuất khẩu, đồng thời áp lệnh cấm xuất khẩu hàng lưỡng dụng đối với các doanh nghiệp này.

So với cơ chế cấp phép trước đây, biện pháp lần này được đánh giá cứng rắn hơn. Doanh nghiệp Trung Quốc không được phép xuất khẩu các mặt hàng liên quan cho những công ty nằm trong danh sách. Bên cạnh đó, doanh nghiệp ở nước thứ ba cũng không được chuyển giao hàng lưỡng dụng có nguồn gốc từ Trung Quốc cho các công ty này. Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết quyết định trên nhằm bảo vệ an ninh, lợi ích quốc gia và thực hiện nghĩa vụ quốc tế về không phổ biến vũ khí.

Tâm điểm chú ý của thị trường là chuỗi cung ứng đất hiếm. Danh sách bị kiểm soát có MP Materials, một trong những công ty đất hiếm lớn nhất của Mỹ, cùng USA Rare Earths. Đây là hai doanh nghiệp được xem là lực lượng chủ chốt trong nỗ lực giảm phụ thuộc vào Trung Quốc thông qua mở rộng khai thác, tinh luyện đất hiếm và sản xuất nam châm vĩnh cửu tại Mỹ.

Đất hiếm là nguyên liệu dùng để sản xuất nam châm vĩnh cửu neodymium, thành phần thiết yếu trong nhiều lĩnh vực công nghệ cao như máy chủ trung tâm dữ liệu, hệ thống làm mát, robot công nghiệp, drone, động cơ điện và thiết bị quốc phòng. Khi các trung tâm dữ liệu AI tiếp tục mở rộng, nhu cầu đối với thiết bị làm mát máy chủ và tự động hóa cũng tăng theo, khiến vai trò chiến lược của đất hiếm ngày càng rõ nét.

Vấn đề nằm ở chỗ Trung Quốc đang nắm ưu thế vượt trội trên thị trường này. Nước này chiếm khoảng 60% sản lượng khai thác đất hiếm toàn cầu, trong khi năng lực tinh luyện và chế biến ước khoảng 90%. Do khâu tinh luyện và sản xuất nam châm mới là nút thắt lớn hơn so với khai thác quặng, nhiều nhà phân tích cho rằng Mỹ khó có thể thay thế chuỗi cung ứng hiện nay trong ngắn hạn.

Ngoài các công ty đất hiếm, danh sách còn có Red Cat Holdings trong lĩnh vực drone; Teledyne, nhà sản xuất radar IMSAR; công ty robot dưới nước Seya Robotics; doanh nghiệp quốc phòng Oshkosh Defense và L3Harris Maritime Services. Các công ty này đều hoạt động trong những lĩnh vực công nghệ cao như AI, cảm biến, drone và hệ thống tự hành.

Trung Quốc cũng loại sản phẩm của 46 công ty Mỹ khỏi danh mục mua sắm công. Danh sách này bao gồm Lockheed Martin và Raytheon Missiles & Defense. Tuy nhiên, các doanh nghiệp có vốn Mỹ đang hoạt động tại Trung Quốc không thuộc diện bị áp hạn chế mua sắm lần này.

Động thái trên được đưa ra sau khi Mỹ gần đây bổ sung Alibaba, Baidu, BYD và Nio vào danh sách doanh nghiệp có liên hệ với quân đội. Trên thị trường, nhiều ý kiến cho rằng phản ứng của Bắc Kinh mang tính đáp trả các biện pháp siết công nghệ từ Washington.

Giới đầu tư và các doanh nghiệp hiện cũng theo dõi sát khả năng thay thế nguồn cung. Trong báo cáo công bố hồi tháng 4, Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) cảnh báo việc Trung Quốc sử dụng cơ chế kiểm soát xuất khẩu có thể đẩy thế giới vào một cuộc chạy đua siết xuất khẩu và “quân sự hóa” hoạt động điều hành kinh tế. Một số nhà phân tích dự báo việc dịch chuyển hoàn toàn chuỗi cung ứng đất hiếm ra khỏi Trung Quốc có thể mất tới 20 năm.

Diễn biến mới nhất cho thấy, bên cạnh chất bán dẫn, năng lực đất hiếm và sản xuất nam châm đang nổi lên như một trụ cột chiến lược trong kỷ nguyên AI.