SpaceX đang tiến gần IPO với mức định giá có thể đưa tài sản ròng của Elon Musk vượt 1.000 tỷ USD. Tuy nhiên, cùng với kỳ vọng về quy mô niêm yết, thị trường cũng dấy lên tranh cãi quanh việc tập trung quyền biểu quyết, cơ chế gia nhập chỉ số và giới hạn quyền của cổ đông.

Theo giờ địa phương ngày 3/6, CNBC và The Verge dẫn nguồn tin cho biết SpaceX đã đưa giá chào bán trong bản cáo bạch sửa đổi lên 135 USD/cổ phiếu. Với mức giá này, công ty được định giá khoảng 1.770 tỷ USD. Trên thị trường, cũng xuất hiện dự báo SpaceX có thể niêm yết với quy mô gần 2.000 tỷ USD.

Theo mức định giá nói trên, phần sở hữu của Musk tại SpaceX được ước tính trị giá 866,5 tỷ USD. Nếu cộng thêm khoảng 355 tỷ USD cổ phần Tesla và hơn 100 tỷ USD giá trị quyền chọn, tài sản ròng của ông có thể vượt mốc 1.000 tỷ USD.

Đây sẽ là thương vụ IPO lớn đầu tiên của Musk kể từ khi đưa Tesla lên sàn cách đây 16 năm. Sau niêm yết, ông được cho là vẫn nắm hơn 80% quyền biểu quyết tại SpaceX. Với cấu trúc cổ phần có quyền biểu quyết vượt trội, Musk có thể tiếp tục giữ ảnh hưởng rất lớn đối với việc bổ nhiệm hội đồng quản trị, chính sách đãi ngộ và các quyết định quan trọng của công ty.

Một điểm gây tranh cãi khác là gói thưởng cổ phiếu bị hạn chế chuyển nhượng quy mô 1,3 tỷ cổ phiếu mà Musk nhận trong năm nay. Khoản thưởng này gắn với các mục tiêu dài hạn như xây dựng thuộc địa 1 triệu người trên Sao Hỏa và thiết lập trung tâm dữ liệu ngoài không gian. Tuy vậy, cấu trúc hiện tại được cho là vẫn cho phép Musk thực hiện quyền biểu quyết ngay cả khi các mục tiêu này chưa hoàn thành.

Trong phần rủi ro của bản cáo bạch, SpaceX cho rằng tỷ lệ sở hữu lớn của Musk giúp tạo động lực kinh tế để hỗ trợ thành công lâu dài của doanh nghiệp. Dù vậy, sau khi thời hạn hạn chế chuyển nhượng 366 ngày kết thúc, ông không có nghĩa vụ phải tiếp tục nắm giữ số cổ phần này. Tài liệu cũng nêu rõ Musk có thể bán toàn bộ hoặc một phần đáng kể cổ phần, hoặc giảm tỷ lệ sở hữu.

Cơ chế được bổ sung vào chỉ số cũng trở thành tâm điểm chú ý. Thông thường, một doanh nghiệp phải chờ khoảng 90 ngày để được thêm vào các chỉ số lớn. Tuy nhiên, SpaceX được cho là đã được nới điều kiện để có thể gia nhập Nasdaq 100 chỉ sau 15 ngày. Nếu điều này xảy ra, các quỹ chỉ số bám theo Nasdaq 100 sẽ buộc phải mua cổ phiếu SpaceX.

Quyền của cổ đông cũng là vấn đề gây lo ngại. Theo thông tin trong hồ sơ, ngay cả khi cổ đông cáo buộc vi phạm luật chứng khoán hoặc hành vi gian lận, cơ chế xử lý sẽ là trọng tài thay vì các vụ kiện cổ đông theo thông lệ. Điều này làm dấy lên quan ngại rằng công cụ giám sát của nhà đầu tư có thể bị thu hẹp sau khi công ty niêm yết.

Về hoạt động kinh doanh, Starlink hiện là nguồn thu chủ lực của SpaceX. Năm ngoái, Starlink đạt doanh thu 11,4 tỷ USD, trong khi doanh thu hợp nhất của SpaceX là 18,67 tỷ USD. Ở chiều ngược lại, mảng AI ghi nhận khoản lỗ khoảng 6,4 tỷ USD, còn các hợp đồng phóng với NASA cũng lỗ 657 triệu USD.

Dù vậy, SpaceX vẫn xem AI là trụ cột tăng trưởng mới. Công ty ước tính thị trường AI cho doanh nghiệp có quy mô 22.700 tỷ USD, còn tổng thị trường đạt 28.000 tỷ USD. Một số nhà đầu tư vì thế cho rằng Musk có thể thúc đẩy khả năng sáp nhập SpaceX với Tesla trong tương lai nhằm tích hợp nguồn lực AI và tối ưu hiệu quả huy động vốn.

Hồ sơ niêm yết cũng cho thấy rõ hơn tình hình của X, nền tảng trước đây là Twitter. Doanh thu và tăng trưởng người dùng của X đang chững lại, trong khi nhiều chỉ số chính suy giảm. Dù vậy, doanh thu từ cấp phép dữ liệu cho các công ty AI lại tăng lên. Việc Musk kiểm soát thuật toán và cơ chế phân phối nội dung sau thương vụ mua lại X cũng tiếp tục được nhắc tới trong các tranh cãi về quyền lực chi phối.

Nếu SpaceX niêm yết gần mức định giá dự kiến, Musk sẽ cùng lúc nắm trong tay hai doanh nghiệp quy mô rất lớn tại Mỹ là Tesla và SpaceX. Tuy nhiên, xét về doanh thu, các công ty này vẫn còn khoảng cách đáng kể so với những tập đoàn công nghệ hàng đầu hiện nay. Năm ngoái, Meta ghi nhận doanh thu hơn 200 tỷ USD, trong khi Tesla đạt khoảng 95 tỷ USD.

Đợt IPO lần này không chỉ là phép thử đối với khả năng tài sản cá nhân của Musk vượt 1.000 tỷ USD, mà còn là lần đầu SpaceX được thị trường kiểm chứng với tư cách một công ty niêm yết quy mô siêu lớn. Dù lợi nhuận từ Starlink và kỳ vọng tăng trưởng AI đang được dùng để củng cố mức định giá, tranh cãi về quyền biểu quyết tập trung, cơ chế gia nhập chỉ số và giới hạn quyền cổ đông vẫn chưa hạ nhiệt.