Tỷ lệ sinh đang giảm đồng loạt trên thế giới, và ngoài các yếu tố kinh tế quen thuộc, smartphone cùng mạng xã hội ngày càng được xem là một biến số mới đáng chú ý.

Theo Gigazine ngày 18/5, xu hướng giảm tỷ lệ sinh hiện xuất hiện ở cả các nước phát triển lẫn đang phát triển. Trong bối cảnh đó, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các yếu tố truyền thống như kinh tế hay chi phí sinh hoạt không còn đủ để lý giải tốc độ suy giảm quá nhanh ở nhiều nơi.

Hiện hơn hai phần ba số quốc gia trên thế giới có tổng tỷ suất sinh thấp hơn 2,1, tức mức sinh thay thế cần thiết để duy trì quy mô dân số. Tại Nhật Bản, con số này được dự báo giảm xuống khoảng 1,13 vào năm 2025, mức thấp nhất từng ghi nhận.

Mexico cũng ghi nhận tỷ lệ sinh năm 2023 lần đầu xuống thấp hơn Mỹ. Xu hướng tương tự đã được xác nhận tại Brazil, Tunisia, Iran, Sri Lanka và một số quốc gia khác.

Khi tỷ lệ sinh giảm đi kèm với già hóa dân số ngay cả ở các nước thu nhập thấp và trung bình, giới phân tích cho rằng đây không còn là hiện tượng riêng lẻ của từng khu vực.

Theo các phân tích, điểm mấu chốt không chỉ nằm ở số con trung bình của mỗi gia đình, mà ở việc tỷ lệ kết hôn và sống chung đang giảm. Tại nhiều nước thu nhập cao như Mỹ, số con bình quân của nhóm phụ nữ có sinh con vẫn được duy trì, thậm chí tăng lên, nhưng tỷ lệ phụ nữ sinh con lại giảm mạnh.

Một kết quả khác cũng trái với quan niệm phổ biến: xu hướng giảm kết hôn và sinh con lại thể hiện rõ hơn ở nhóm thu nhập thấp và trình độ học vấn thấp, thay vì ở nhóm thu nhập cao.

Nhà ở vẫn được xem là một yếu tố quan trọng. Tại Mỹ và Anh, giá nhà tăng, tỷ lệ sở hữu nhà giảm và số người trẻ sống cùng cha mẹ nhiều hơn diễn ra song song với đà đi xuống của tỷ lệ sinh.

Lý do thường được đưa ra là việc thiếu điều kiện nhà ở ổn định khiến người trẻ khó lập kế hoạch dài hạn cho hôn nhân và sinh con. Tuy nhiên, ngay cả ở Bắc Âu, nơi kinh tế tương đối ổn định, tỷ lệ sinh vẫn giảm. Tình trạng tương tự cũng xuất hiện tại một số nước ít chịu tác động của khủng hoảng tài chính, cho thấy yếu tố kinh tế và nhà ở chưa đủ để giải thích sự suy giảm diễn ra đồng thời trên phạm vi toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, các nhà nghiên cứu bắt đầu chú ý nhiều hơn đến tốc độ phổ cập của smartphone và mạng xã hội. Trong một bài báo công bố hồi tháng 4, nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Cincinnati (Mỹ) cho rằng những khu vực có internet di động phát triển nhanh thường chứng kiến tỷ lệ sinh giảm sớm hơn và mạnh hơn.

Trên thực tế, Mỹ, Anh và Australia bắt đầu ghi nhận mức giảm rõ rệt từ khoảng năm 2007; Pháp và Ba Lan từ khoảng 2009; còn Mexico, Morocco và Indonesia từ khoảng 2012. Tại Ghana, Nigeria và Senegal, giai đoạn giảm mạnh cũng xuất hiện trong khoảng 2013-2015.

Các phân tích cho thấy điểm chung là những bước ngoặt này trùng với thời điểm smartphone bắt đầu được phổ cập rộng rãi tại từng khu vực.

Giới chuyên gia nhận định môi trường số có thể làm giảm tương tác trực tiếp giữa con người, đồng thời khiến quá trình tìm kiếm và xây dựng mối quan hệ tiến tới hẹn hò, hôn nhân trở nên khó khăn hơn. Một số ý kiến cũng cho rằng mạng xã hội có thể làm méo mó chuẩn so sánh, từ đó đẩy kỳ vọng trong việc xây dựng quan hệ lên cao hơn.

Theo cách nhìn này, smartphone và mạng xã hội không chỉ đơn thuần là thay đổi về công nghệ, mà còn có thể đang tác động đến cấu trúc xã hội liên quan đến hôn nhân và sinh con.