Khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng thay thế nhiều phần việc của con người, ngày càng nhiều ý kiến cho rằng hệ thống thuế vốn phụ thuộc lớn vào thu nhập từ lao động cũng cần được thiết kế lại.

Theo TechRadar ngày 7/5 (giờ địa phương), thay vì đánh thuế trực tiếp lên AI, hướng tiếp cận khả thi hơn là điều chỉnh cơ chế thuế theo mức tăng lợi nhuận của doanh nghiệp và phần giá trị do tự động hóa tạo ra.

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ: khi AI thay thế lao động, nguồn thu từ thuế thu nhập lao động có thể bị bào mòn. Trước đây, mô hình vận hành của nền kinh tế tương đối rõ ràng: người lao động tạo ra thu nhập, nộp thuế, còn chính phủ dùng nguồn thu đó để tài trợ an sinh xã hội và các dịch vụ công. Tuy nhiên, khi các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và công cụ AI được ứng dụng rộng rãi, thu nhập từ lao động có thể giảm trong khi nhu cầu chi tiêu công lại tăng, khiến áp lực tài khóa ngày càng lớn.

Tranh luận này gần đây đã mở rộng sang cấp độ chính sách. Rand Corporation cảnh báo rằng khi năng lực AI tiếp tục tăng và được triển khai trên diện rộng, các chính phủ cần tìm cách duy trì cơ hội kinh tế, sự gắn kết xã hội và tính chính danh dân chủ. Sam Altman, CEO OpenAI, cũng từng nói với Axios rằng “siêu trí tuệ AI” có thể gây ra những xáo trộn lớn, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của một “hợp đồng xã hội mới”.

Dù vậy, việc coi AI là một đối tượng nộp thuế độc lập vẫn vấp phải nhiều giới hạn. Hệ thống thuế hiện nay được xây dựng trên cơ sở cá nhân hoặc pháp nhân có quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý, trong khi AI không phải là một chủ thể có thể sở hữu tài sản, kê khai thuế hay chịu chế tài.

Vì vậy, một số phương án thay thế đang được đưa ra, trong đó có việc điều chỉnh thuế lợi nhuận doanh nghiệp hoặc áp dụng sắc thuế dựa trên mức độ tự động hóa. Khi máy móc tiếp quản phần việc của con người, thu nhập sẽ dịch chuyển từ tiền lương sang lợi nhuận doanh nghiệp. Từ đó xuất hiện đề xuất tính thuế dựa trên mức lương của lao động bị thay thế, hoặc sử dụng các chỉ số như doanh thu trên mỗi nhân viên và tỷ lệ công việc được tự động hóa để phản ánh mức độ chuyển dịch từ lao động sang vốn trong nghĩa vụ thuế.

Ở góc độ phân phối lại, bài viết đề cập tới mô hình thu nhập bảo đảm hằng năm và quỹ cổ tức AI. Theo đó, các doanh nghiệp hưởng lợi lớn từ AI sẽ phải đóng góp thêm nguồn lực. Những ứng dụng AI sử dụng trong môi trường thương mại cũng có thể chịu một khoản “phí compute” mang tính tượng trưng để hình thành quỹ. Nguồn tiền này sau đó có thể được dùng cho các khoản chi trả trực tiếp, hỗ trợ đào tạo lại và chuyển đổi nghề nghiệp. Bài viết dẫn ví dụ Singapore từng hỗ trợ người dân quyền truy cập miễn phí vào các khóa học AI gói cao cấp.

Thảo luận cũng không dừng ở phạm vi một quốc gia. Do kinh tế AI dễ dàng vượt qua biên giới, nhiều ý kiến cho rằng cần có phối hợp quốc tế để ngăn doanh nghiệp dịch chuyển hoạt động sang những nơi có thuế suất thấp hơn. Nếu chính sách thuế liên quan đến AI không được điều phối ở quy mô toàn cầu, doanh nghiệp có thể chuyển sang các khu vực thuế thấp, từ đó làm nới rộng chênh lệch giàu nghèo và gia tăng bất ổn đối với kinh tế thế giới.

Tâm điểm của cuộc tranh luận hiện nay không nằm ở việc có thể đánh thuế trực tiếp lên AI hay không, mà ở tốc độ các chính phủ điều chỉnh thể chế để theo kịp sự thay đổi trong cách giá trị được tạo ra bởi AI. Cải cách thuế thường diễn ra chậm hơn nhiều so với tốc độ phát triển công nghệ. Nếu chỉ hành động khi xu hướng suy giảm thu nhập lao động đã trở nên rõ rệt, chính sách có thể sẽ phải được xây dựng trong thế bị động, thậm chí giữa lúc khủng hoảng đã bùng phát.

Một số phân tích cũng cho rằng nếu tự động hóa giúp năng suất tăng mạnh nhưng lại đẩy nhiều người vào tình trạng bấp bênh tài chính, thì tái phân phối sẽ không còn là một lựa chọn chính sách đơn thuần, mà trở thành công cụ cần thiết để duy trì ổn định kinh tế.