Hệ thống petrodollar đang đối mặt sức ép mới khi một số nước sản xuất dầu bắt đầu nhắc đến các phương án thanh toán ngoài USD, từ nhân dân tệ đến Bitcoin, trong bối cảnh căng thẳng tại Trung Đông gia tăng. Petrodollar là cơ chế giao dịch dầu mỏ quốc tế xoay quanh đồng USD, trong đó các nước xuất khẩu dầu chủ yếu nhận thanh toán bằng đồng tiền này.

Ngày 20/4 (giờ địa phương), BeInCrypto dẫn lại các nguồn tin cho biết rủi ro địa chính trị tại Vùng Vịnh đang lan sang thị trường tài chính. The Wall Street Journal (WSJ) đưa tin UAE đã thảo luận với Mỹ về khả năng thiết lập một “lưới an toàn” tài chính khi nguy cơ xung đột với Iran tăng cao.

Theo WSJ, Thống đốc Ngân hàng Trung ương UAE Khaled Mohammed Balama đã gặp Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cùng các quan chức Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) tại Washington để đề cập đến khả năng thiết lập đường hoán đổi tiền tệ.

Bối cảnh của các cuộc trao đổi này là nguy cơ hạ tầng năng lượng bị gián đoạn và xuất khẩu qua eo biển Hormuz bị hạn chế. Nếu hoạt động xuất khẩu dầu bị đình trệ, dòng USD chảy vào nền kinh tế UAE có thể suy giảm đáng kể.

Dù chưa đưa ra đề nghị chính thức, phía UAE được cho là đã chuyển tới Mỹ đánh giá rằng nước này có thể bị cuốn vào một cuộc xung đột với hậu quả nghiêm trọng và tác động kéo dài.

Trọng tâm của mối lo là khả năng thiếu hụt USD. Các quan chức UAE cho biết nếu nguồn cung USD suy giảm, nước này có thể phải sử dụng nhân dân tệ hoặc đồng tiền của các quốc gia khác trong hoạt động bán dầu và một số giao dịch thương mại khác.

Diễn biến này làm gia tăng sức ép lên vai trò trung tâm của USD trong giao dịch dầu mỏ toàn cầu.

Trên thực tế, dấu hiệu dịch chuyển sang các kênh thanh toán thay thế đã xuất hiện. Iran được cho là đã thu phí đối với tàu hàng thương mại đi qua eo biển Hormuz bằng nhân dân tệ từ đầu tháng 4.

Al Jazeera dẫn Lloyd’s List cho biết tính đến ngày 25/3, ít nhất hai tàu đã thanh toán các khoản phí bằng nhân dân tệ. Dù quy mô các khoản thanh toán chưa được công bố, việc sử dụng đồng tiền ngoài USD trên một tuyến hàng hải và logistics năng lượng trọng yếu đang dần trở thành hiện thực.

Iran thậm chí còn đi xa hơn khi nhắc tới tài sản số. Theo bài viết, Tehran đã xem xét phương án thu phí tàu chở dầu bằng Bitcoin như một phần trong nỗ lực né hệ thống tài chính truyền thống.

Đây được xem là động thái nằm trong xu hướng né các lệnh trừng phạt và mở rộng những kênh thanh toán phi truyền thống.

Sự thay đổi này không chỉ xuất phát từ chiến sự. Deutsche Bank nhận định các lệnh trừng phạt của Mỹ nhằm vào hoạt động xuất khẩu dầu của Nga và Iran đã thúc đẩy sự hình thành các mạng lưới giao dịch song song, qua đó làm tăng mức độ phụ thuộc vào các đồng tiền ngoài USD như nhân dân tệ.

Khi khối lượng giao dịch nằm ngoài mạng lưới thanh toán xoay quanh USD ngày càng lớn, áp lực mang tính cấu trúc đối với hệ thống petrodollar cũng tích tụ theo.

Thị trường cũng liên tiếp phát đi tín hiệu cảnh báo về vị thế dài hạn của đồng bạc xanh. Nhà sáng lập Bridgewater Ray Dalio cho rằng nếu không thể bảo đảm ổn định tại eo biển Hormuz, rủi ro đối với vai trò đồng tiền dự trữ của USD có thể tăng mạnh.

Balaji Srinivasan cũng nhận định nếu Iran giành phần thắng, kịch bản này có thể đẩy nhanh sự kết thúc của nhiều trật tự địa chính trị và tài chính hiện nay, trong đó có hệ thống petrodollar.

Triển vọng đi lên của nhân dân tệ cũng được nhắc đến. Nhà kinh tế Kenneth Rogoff của Đại học Harvard cho biết nhu cầu đa dạng hóa khỏi USD trong giới đầu tư đang tăng lên và dự báo trong 5 năm tới, nhân dân tệ có thể vươn lên thành một đồng tiền dự trữ toàn cầu.

Theo ông, điều đó không có nghĩa hệ thống dựa trên USD sẽ bị thay thế trong ngắn hạn, nhưng là tín hiệu cho thấy nền tảng nhu cầu đối với USD hình thành từ giao dịch dầu mỏ có thể suy yếu so với trước.

Dù vậy, trong ngắn hạn, nhiều yếu tố vẫn đang hỗ trợ USD. Sau khi Mỹ và Iran công bố ngừng bắn, chỉ số USD Index đã giảm gần 2% trong giai đoạn từ ngày 7/4 đến 15/4.

Tuy nhiên, khi bất định chiến sự gia tăng trở lại, giá dầu bật lên và “hiệu ứng petrodollar” cũng phục hồi. Nói cách khác, trong khi căng thẳng địa chính trị vẫn duy trì nhu cầu đối với USD trong ngắn hạn, các kênh thanh toán bằng nhân dân tệ và các mạng lưới giao dịch song song đang nổi lên như một biến số dài hạn.