Mỹ và Trung Quốc đang bước vào một cuộc đua mới tại cực nam Mặt Trăng, khi cả Blue Origin và chương trình Chang'e 7 đều lên kế hoạch tiếp cận khu vực gần miệng hố Shackleton trong nửa cuối năm nay. Đây là khu vực được đánh giá có ý nghĩa chiến lược nhờ khả năng tồn tại băng nước và tiềm năng trở thành vị trí xây dựng căn cứ trong tương lai.

Theo Ars Technica ngày 16/4 (giờ địa phương), tàu đổ bộ Endurance của Blue Origin và sứ mệnh Chang'e 7 của Trung Quốc nhiều khả năng sẽ được phóng trong cùng giai đoạn, với mục tiêu hạ cánh gần vành miệng hố Shackleton.

Không chỉ là cuộc đua về thời điểm hạ cánh, hai sứ mệnh còn phản ánh cạnh tranh ngày càng rõ tại cực nam Mặt Trăng. Bên trong miệng hố Shackleton là vùng tối vĩnh viễn, nơi giới khoa học cho rằng có thể tích tụ lượng lớn băng nước do không nhận được ánh sáng Mặt Trời.

Trong khi đó, khu vực vành hố lại thường xuyên có ánh sáng, phù hợp để khai thác năng lượng mặt trời. Sự kết hợp giữa khả năng tiếp cận băng nước và điều kiện bảo đảm năng lượng khiến nơi đây trở thành ứng viên đáng chú ý cho các căn cứ Mặt Trăng thế hệ mới.

Endurance là chuyến bay thử nghiệm đầu tiên của tàu đổ bộ phát triển từ thiết kế Blue Moon Mark 1 của Blue Origin. Tàu cao khoảng 8 m, lớn hơn cả mô-đun đổ bộ Apollo cách đây hơn 50 năm.

Sau khi hoàn tất các bài kiểm tra trong môi trường khắc nghiệt tại Trung tâm Vũ trụ Johnson ở Houston, Endurance đã được chuyển tới Cape Canaveral, bang Florida. Tàu dự kiến được phóng bằng tên lửa hạng nặng New Glenn của Blue Origin.

Ở phía Trung Quốc, Chang'e 7 sử dụng tàu đổ bộ nhỏ hơn nhưng là một sứ mệnh tổng hợp, gồm tàu quỹ đạo, xe tự hành và phương tiện bay thăm dò. Nhiệm vụ này đang được chuẩn bị tại bãi phóng trên đảo Hải Nam và đã bước vào giai đoạn tích hợp lên tên lửa hạng nặng Changzheng 5.

Sau khi hạ cánh, Trung Quốc dự kiến triển khai xe tự hành và phương tiện bay thăm dò để khảo sát bên trong miệng hố cùng khu vực đất đá xung quanh, qua đó phân tích trực tiếp trữ lượng và sự phân bố của băng nước.

Cả hai sứ mệnh đều được dự báo phóng từ cuối mùa hè năm nay, nhưng hiện chưa thể xác định bên nào sẽ hạ cánh trước. Nếu cùng hoạt động ở khoảng cách rất gần trên bề mặt Mặt Trăng, đây có thể là lần đầu tiên thiết bị thăm dò của hai quốc gia khác nhau vận hành song song tại một khu vực sát nhau như vậy.

Mục tiêu của hai sứ mệnh cũng có sự khác biệt rõ rệt. Với Endurance, ưu tiên trước mắt là chứng minh năng lực hạ cánh chính xác.

Blue Origin chưa công bố vị trí đáp xuống cụ thể, nhưng nhà sáng lập Jeff Bezos trước đó từng nhắc tới kế hoạch hạ cánh gần miệng hố Shackleton. Endurance mang theo camera và gương phản xạ laser do NASA hỗ trợ, nhằm đo tác động của luồng phụt động cơ lên bề mặt Mặt Trăng trong quá trình hạ cánh, đồng thời xác định chính xác vị trí đáp xuống.

Trong khi đó, Chang'e 7 tập trung nhiều hơn vào khâu thăm dò sau khi hạ cánh. Trung Quốc xem việc xác nhận trực tiếp sự tồn tại cũng như nguồn gốc của băng nước tại cực nam Mặt Trăng là mục tiêu trọng tâm.

Mục tiêu này cũng gắn với kế hoạch thăm dò cực nam Mặt Trăng của Mỹ trong tương lai thông qua robot thăm dò Viper.

Cuộc cạnh tranh lần này được xem là bước dọn đường cho kế hoạch xây dựng căn cứ Mặt Trăng và cuộc đua đổ bộ có người lái trong thập niên 2030. Mỹ đặt mục tiêu sớm nhất đưa phi hành gia trở lại Mặt Trăng vào năm 2028, trong khi Trung Quốc thúc đẩy kế hoạch đổ bộ có người lái trước năm 2030.

Khi cả hai đều coi cực nam Mặt Trăng là điểm tựa chiến lược, cạnh tranh tại khu vực này được đánh giá là khó tránh khỏi. Cùng với đó, các vấn đề pháp lý và ngoại giao cũng bắt đầu nổi lên.

Theo Hiệp ước Ngoài không gian (OST), các quốc gia không được tuyên bố chủ quyền đối với các thiên thể như Mặt Trăng, nhưng vẫn có thể thiết lập căn cứ. Điều đó đồng nghĩa bên tiếp cận trước có thể tạo ảnh hưởng lớn tới quá trình định hình các quy tắc trong tương lai.

Liên quan đến vấn đề này, Mỹ đã đưa ra khái niệm “khu vực an toàn” nhằm giảm thiểu can thiệp giữa các hoạt động trên Mặt Trăng. Cách tiếp cận này đang được các nước tham gia Artemis Accords tiếp nhận. Hiện có khoảng 60 quốc gia tham gia cơ chế này, nhưng Trung Quốc và Nga không nằm trong số đó.

Các chuyên gia dự báo hoạt động tại cực nam Mặt Trăng sẽ ngày càng dày đặc, khi nhiều sứ mệnh robot và có người lái nhiều khả năng tập trung trong phạm vi 100 dặm quanh khu vực này.

Trong bối cảnh cực nam Mặt Trăng vừa có giá trị khoa học vừa mang ý nghĩa chiến lược, cuộc cạnh tranh tiếp cận tài nguyên và quyền định hình luật chơi được dự báo sẽ ngày càng gay gắt.