Business Insider ngày 12/4 (giờ địa phương) tổng hợp 5 khuyến nghị từ lãnh đạo doanh nghiệp, giảng viên và các nhà khoa học thần kinh về cách sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) hiệu quả mà không làm suy giảm tư duy phản biện và khả năng phán đoán trong công việc.

Trong bối cảnh AI nhanh chóng thay thế nhiều tác vụ thường ngày và lặp lại, mối lo lớn nhất không chỉ là tự động hóa, mà còn là việc người dùng dễ giao luôn cả quá trình suy nghĩ cho công cụ. Theo các chuyên gia, AI nên được xem là phương tiện hỗ trợ mở rộng và kiểm chứng tư duy, thay vì thay con người suy nghĩ.

Giáo sư Majid Fotuhi của Đại học Johns Hopkins cho rằng việc phụ thuộc quá mức vào công nghệ có thể làm suy yếu năng lực tư duy phản biện. Tuy nhiên, nếu được sử dụng đúng cách, AI vẫn có thể giúp não bộ xử lý và phân tích nhiều thông tin hơn.

Lo ngại này cũng xuất hiện rõ trong môi trường làm việc. Khảo sát do Workday thực hiện năm ngoái với 2.950 người cho thấy gần một nửa số người được hỏi e ngại các tác nhân AI có thể làm giảm khả năng tư duy phản biện. Phó chủ tịch cấp cao của Cisco, Anurag Dhingra, nói câu hỏi về việc con người có đang phụ thuộc AI quá mức và vì thế trở nên kém sắc bén hơn hay không đang một lần nữa được đặt ra.

Khuyến nghị đầu tiên được nhiều chuyên gia nhấn mạnh là tự viết bản nháp ban đầu. Gita Rajan, người từng phụ trách triển khai AI tại PwC, cho biết bà vẫn tự soạn phiên bản đầu tiên, dù sau đó dùng AI để kiểm tra số liệu, trích xuất dữ liệu phi cấu trúc hoặc đưa ra phản biện với chính công việc của mình.

Joe Depa, Giám đốc đổi mới toàn cầu của EY, cũng yêu cầu nhân viên tự hệ thống nội dung trước khi dùng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), tương tự cách họ chuẩn bị khi viết email. Theo ông, sau bước đó, các công cụ như Copilot có thể giúp chỉnh câu chữ, phát hiện điểm chưa ổn hoặc gợi thêm câu hỏi, qua đó mở rộng suy nghĩ và nâng năng suất.

Cách thứ hai là dùng AI để phản biện ngược lại quan điểm của chính mình. Vivian Ming, nhà khoa học trưởng của Possibility Institute, khuyến nghị người dùng nên hỏi AI rằng mình đang bỏ sót điều gì và lập luận đó có thể bị phản biện ra sao.

Bà gọi đây là “ma sát mang tính xây dựng”. Jacob Sherson, thuộc Đại học Aarhus của Đan Mạch, nhấn mạnh con người phải giữ quyền chủ động trong toàn bộ quá trình tư duy. Ông đề xuất khuôn khổ “Frame-Explore-Refine-Commit” (FERC), gồm xác định vấn đề, dùng AI để khám phá các lựa chọn, so sánh và tinh chỉnh, trước khi con người đưa ra quyết định cuối cùng.

Theo ông, nếu chỉ nhìn vào một đầu ra duy nhất thì đó không phải là đánh giá, mà chỉ là chấp nhận.

Cách thứ ba là tiếp tục duy trì những hoạt động đòi hỏi suy nghĩ sâu. Giáo sư Gloria Mark của Đại học California khuyến nghị nên giữ thói quen đọc dài, hoặc tham gia các khóa học online yêu cầu mức độ tập trung bền bỉ.

Bà cho rằng người dùng cần tránh “con đường dễ nhất”, tức để AI làm thay mọi việc, đồng thời tiếp tục rèn luyện tư duy để duy trì khả năng tập trung. Giáo sư Aniket Kittur của Đại học Carnegie Mellon cũng nhận định quá trình suy nghĩ càng nhiều nỗ lực thì giá trị nhận lại càng lớn; ngược lại, những việc quá dễ có thể không giúp cải thiện năng lực thực chất.

Cách thứ tư là tiếp tục rèn luyện não bộ bằng những kích thích mới. Michael Merzenich, người được xem là một trong những người tiên phong trong nghiên cứu về tính dẻo thần kinh, cho rằng bộ não muốn duy trì sự sắc bén thì phải được vận động thường xuyên.

Theo ông, khi tự giải một vấn đề, con người buộc phải suy luận, liên kết và truy hồi thông tin quan trọng. Nhưng nếu AI đưa ra đáp án gần như ngay lập tức, quá trình này dễ bị cắt ngắn. Fotuhi bổ sung rằng những thói quen như bắt đầu một sở thích mới, ghi nhớ tên người hoặc nhớ số thẻ cũng giúp kiểm tra trí nhớ và khả năng chú ý.

Cách thứ năm là tự kiểm chứng đầu ra do AI tạo ra bằng chính ngôn ngữ của mình. Sol Rashidi, cựu lãnh đạo tại IBM, Amazon Web Services (AWS) và Estee Lauder, nhấn mạnh người dùng không nên sao chép nguyên văn câu trả lời từ AI vì kết quả có thể không chính xác.

Vivian Ming cho rằng nhiều người rơi vào tình trạng “ảo tưởng về năng lực”, tức nhầm lẫn sản phẩm do AI tạo ra với kỹ năng của chính mình. Bà khuyên người dùng nên thử tự giải thích lập luận đằng sau kết quả đó cho đồng nghiệp, cho chính mình, thậm chí cho thú cưng, mà không nhìn vào màn hình.

Theo bà, đây không phải là “tóm tắt lại” mà là “dạy lại”. Nếu không thể giải thích được, rất có thể đó chưa phải là tư duy của chính mình mà chỉ là một dạng sao chép tinh vi.

Các chuyên gia kết luận AI rõ ràng có thể nâng hiệu quả công việc, nhưng con người không nên chuyển giao luôn trách nhiệm tư duy cuối cùng cho công cụ. Việc duy trì thói quen tự viết, yêu cầu phản biện và tự kiểm chứng kết quả sẽ giúp AI trở thành công cụ hỗ trợ phán đoán, thay vì bào mòn năng lực tư duy.