Mỗi khi một công nghệ mới xuất hiện, xã hội thường đứng trước cùng một câu hỏi: nhanh chóng đón nhận cái mới, hay tiếp tục bám vào trật tự cũ. Trong nhiều trường hợp, chính sự phản kháng từ các nhóm lợi ích hiện hữu lại làm chậm quá trình đổi mới. Tuy vậy, lịch sử cũng cho thấy những cú va chạm ấy không ngăn được tiến bộ, thậm chí còn trở thành chất xúc tác cho một bước nhảy công nghệ lớn hơn.

Điều đó có thể thấy ngay ở các mô hình nền tảng như UberTaxi hay Airbnb. Về lý thuyết, mọi xe con, kể cả xe cá nhân, đều có thể tham gia dịch vụ vận tải trong thời gian nhàn rỗi. Nhưng trên thực tế tại Hàn Quốc, dịch vụ này vận hành theo cách khác xa ý tưởng ban đầu do vấp phải phản ứng từ ngành hiện hữu. Với Airbnb cũng vậy, mô hình tận dụng phòng trống trong các tòa nhà để làm nơi lưu trú từng được kỳ vọng sẽ mở rộng mạnh mẽ, nhưng ở Hàn Quốc việc sử dụng vẫn chỉ giới hạn cho người nước ngoài. Có thể nói, môi trường tại Hàn Quốc chưa hội đủ điều kiện để các mô hình kinh doanh đổi mới dựa trên công nghệ và ý tưởng mới được triển khai đầy đủ.

Trong lịch sử, những công nghệ làm thay đổi thế giới gần như luôn đi kèm phản ứng tương tự. Khi kỹ thuật in chữ kim loại xuất hiện ở châu Âu thế kỷ 15, hai lực lượng phản đối mạnh nhất là Giáo hội Công giáo và các phường hội chuyên chép sách bằng tay. Giáo hội lo ngại quyền uy tôn giáo suy giảm, đồng thời cảnh giác trước khả năng tri thức chưa qua kiểm duyệt lan truyền rộng rãi.

Về phía những người sống nhờ mô hình sao chép thủ công, nỗi lo còn trực diện hơn: nền tảng kinh doanh độc quyền của họ có nguy cơ sụp đổ. Dù vậy, sự thay đổi này rốt cuộc lại trở thành động lực cho Cải cách tôn giáo và Cách mạng khoa học, để rồi được xem là một bước ngoặt lịch sử.

Đến nước Anh thế kỷ 18, sự xuất hiện của máy dệt trong Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất cũng không hề diễn ra êm thuận. Không chỉ giới thợ thủ công phản đối, nhiều lao động lành nghề cũng coi thiết bị dệt mới là mối đe dọa trực tiếp đối với vị thế của họ. Ở chiều ngược lại, phong trào Luddite kêu gọi phá máy cũng nổi lên mạnh mẽ. Nhưng rốt cuộc, những phản ứng này không thể cản làn sóng cơ giới hóa, mà ngược lại còn góp phần đẩy nhanh Cách mạng công nghiệp.

Đầu thế kỷ 19, khi đường sắt xuất hiện ở châu Âu, các chủ xe ngựa và địa chủ đã phản đối quyết liệt vì lo mất thế độc quyền vận tải và phát sinh tranh chấp bồi thường đất đai. Một lực lượng phản đối khác, gây nhiều bất ngờ hơn, là giới bác sĩ. Thậm chí đã có những bài viết cho rằng việc di chuyển bằng phương tiện tốc độ cao có thể gây tác động bất thường đến não bộ. Dù vậy, do không có phương tiện nào vượt đường sắt về cả giá trị thương mại lẫn quân sự, mạng lưới đường sắt vẫn nhanh chóng mở rộng bất chấp các phong trào chống đối.

Từ bóng đèn thay đèn gas, ôtô thay xe ngựa, đến Internet cạnh tranh với truyền thông truyền thống, công nghệ mới ở mọi thời đại đều lớn lên trong va chạm với các lực lượng hiện hữu, trước khi cuối cùng làm thay đổi thế giới.

Trong cuốn The Coming Wave xuất bản năm 2024, Mustafa Suleyman, đồng sáng lập DeepMind và là người gốc Syria, đã nhắc đến khái niệm “khoảnh khắc Sputnik”. Khái niệm này bắt nguồn từ năm 1957, khi Liên Xô phóng Sputnik — vệ tinh nhân tạo đầu tiên của thế giới, có kích thước cỡ một quả bóng đá. Sự kiện này khiến Mỹ rơi vào cảm giác khủng hoảng sâu sắc, đến mức có người gọi đó là “Trân Châu Cảng của công nghệ”.

Sau cú sốc ấy, Mỹ thành lập các cơ quan chuyên trách như NASA, rót nguồn lực khổng lồ vào chương trình Apollo theo mô hình “moonshot”, rồi cuối cùng vượt Liên Xô để dẫn đầu cuộc đua không gian. Ở chiều ngược lại, Liên Xô cũng bị đẩy vào cuộc chạy đua tốn kém trong nỗ lực bám đuổi Mỹ. Nói cách khác, khi cú sốc từ đối thủ trở thành động lực thúc đẩy phát triển công nghệ, đó chính là “khoảnh khắc Sputnik”.

Theo tác giả, Trung Quốc cũng từng trải qua một khoảnh khắc như vậy với AI. Tại Hàn Quốc, nhiều người chủ yếu nhắc đến trận đấu giữa Lee Chang-ho và AlphaGo, trong khi cuộc đối đầu sau đó giữa Ke Jie và AlphaGo không lan truyền rộng rãi do bị kiểm soát trên Internet tại Trung Quốc. Dù vậy, thất bại của Ke Jie đã giáng một đòn mạnh vào lòng tự tôn công nghệ của Trung Quốc, trở thành bước ngoặt để nước này đặt mục tiêu huy động toàn bộ năng lực quốc gia cho phát triển khoa học - công nghệ.

Nhờ mô hình từ trên xuống, cho phép dồn nguồn lực vào các lĩnh vực ưu tiên, Trung Quốc trong thời gian ngắn đã tạo ra những thành quả không thua kém Mỹ cả ở nghiên cứu lẫn công nghiệp trong các lĩnh vực như AI, máy tính lượng tử và khoa học sự sống. Theo cách nhìn này, Mỹ đã vô tình tạo ra cho Trung Quốc một “khoảnh khắc Sputnik”.

Bản thân AI cũng từng trải qua chu kỳ thăng trầm rõ rệt. Có thời kỳ lý thuyết AI phổ biến đến mức nhiều trường đại học mở môn học về mạng nơ-ron nhân tạo, nhưng cũng có giai đoạn lĩnh vực này rơi vào “mùa đông”, không còn nhận được nhiều chú ý. Tuy nhiên, khi Internet và dữ liệu lớn trở thành hạ tầng của thế giới số, các trận đấu của AlphaGo đã đánh dấu thời điểm AI thực sự bước ra sân khấu toàn cầu. Những định kiến tiêu cực tích tụ suốt nhiều năm về AI cũng gần như bị phá vỡ chỉ trong khoảnh khắc.

Nhóm phát triển AlphaGo từng được gọi là “Dự án Manhattan của AI”. Xét cho cùng, AlphaGo cũng là một “khoảnh khắc Sputnik” khác, góp phần đưa AI lan rộng trên quy mô toàn cầu như hiện nay. Lịch sử nhiều lần chứng minh rằng công nghệ hướng tới tương lai không chỉ vượt qua phản đối và cạnh tranh, mà đôi khi còn mạnh lên chính nhờ những lực cản đó. Hàn Quốc, theo tác giả, cũng cần tạo ra “khoảnh khắc Sputnik” của riêng mình.