Việc tạm ngừng sử dụng các công cụ AI dựa trên mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như ChatGPT chỉ trong vài ngày cũng có thể làm xáo trộn mạnh công việc của lao động tri thức, theo một nghiên cứu do Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Hàn Quốc (KAIST) công bố.

Nghiên cứu được trình bày tại hội nghị CHI EA 2026 với tiêu đề “Oops! ChatGPT is Temporarily Unavailable!”: A Diary Study on Knowledge Workers' Experiences of LLM Withdrawal. Kết quả cho thấy khi LLM đã trở thành một phần quan trọng trong môi trường làm việc hiện đại, việc thiếu vắng AI không chỉ làm chậm tiến độ mà còn gây ra áp lực tâm lý rõ rệt. Dù vậy, quá trình này cũng khiến một số người dùng lấy lại cảm giác làm chủ đối với kết quả công việc khi phải tự mình hoàn thành nhiệm vụ.

Nhóm nghiên cứu của KAIST đã triển khai giai đoạn “không AI” kéo dài 4 ngày với 10 lao động tri thức vốn thường xuyên sử dụng LLM. Sau đó, nhóm phân tích sự thay đổi trong hành vi thông qua nhật ký hằng ngày và các cuộc phỏng vấn chuyên sâu. Một giao diện nhật ký trên web được thiết kế riêng để người tham gia ghi lại theo thời gian thực lý do muốn dùng AI, trạng thái cảm xúc và mức độ căng thẳng ở từng thời điểm.

Trong giai đoạn bị buộc phải ngừng dùng LLM, nhiều người mô tả cảm giác làm việc mà không có AI giống như thiếu các thiết bị quen thuộc trong đời sống như máy rửa bát, robot hút bụi, hoặc như mất ô tô hay công cụ tìm kiếm Google. Điều này phản ánh mức độ lệ thuộc ngày càng lớn vào AI trong công việc thường nhật.

Đáng chú ý, khi phải quay lại công cụ tìm kiếm truyền thống thay cho khả năng tóm tắt của AI, người tham gia cho rằng việc liên tục chỉnh từ khóa và tự tổng hợp thông tin khiến khối lượng công việc tăng lên đáng kể, trong khi hiệu quả giảm đi. Một số người vì thế đã trì hoãn công việc cho đến khi có thể dùng lại AI, hoặc chấp nhận hạ tiêu chuẩn đầu ra thay vì tiếp tục đầu tư thêm thời gian để đạt kết quả tốt hơn.

Nghiên cứu cũng ghi nhận những thay đổi trong tương tác xã hội. Những người đã quen hỏi AI cho biết việc nhờ đồng nghiệp hay người khác hỗ trợ đi kèm một “chi phí xã hội” nhất định, đồng thời họ cũng ngại bị xem là người hay làm phiền người khác. Tuy nhiên, khi thực sự hợp tác với con người, một số người nhận ra trao đổi trực tiếp đôi khi còn hữu ích hơn AI. Theo nhóm nghiên cứu, đây là dấu hiệu cho thấy các tương tác xã hội từng bị AI thay thế có thể được khôi phục.

Ở chiều ngược lại, việc tạm ngừng AI cũng mang đến một số tác động tích cực. Người tham gia cho biết họ dần rời khỏi thói quen tiếp nhận lập luận do AI đưa ra một cách ít phản biện, thay vào đó chủ động xây dựng lại quá trình suy luận để hiểu rõ hơn bản chất nhiệm vụ. Với những người từng cảm thấy kết quả do AI tạo ra không thực sự là “sản phẩm của mình”, việc tự thực hiện toàn bộ quá trình từ lập kế hoạch đến ra quyết định đã giúp họ lấy lại niềm tự hào và cảm giác sở hữu đối với thành quả công việc.

Theo nghiên cứu, điều này cũng khiến người tham gia nhận ra rằng nhiều nhiệm vụ cốt lõi từng được giao cho AI vì mục tiêu hiệu suất thực ra lại là những yếu tố quan trọng cấu thành bản sắc nghề nghiệp của họ.

Dù vậy, nhóm KAIST cảnh báo LLM đang dần trở thành một dạng hạ tầng làm việc và chuẩn mực xã hội mới, vượt ra ngoài phạm vi lựa chọn cá nhân. Người tham gia xem việc sử dụng AI không chỉ là tận dụng một công cụ, mà còn là điều kiện cần để duy trì năng lực cạnh tranh. Trong bối cảnh đó, việc không dùng AI dễ bị nhìn nhận như một bất lợi cá nhân, thậm chí là dấu hiệu bị bỏ lại phía sau.

Đáng chú ý, một số người tham gia là sinh viên đại học cho biết họ không còn đủ tự tin để thực hiện một số nhiệm vụ như lập trình nếu không có AI hỗ trợ. Một số trường hợp còn cho rằng động lực học tập cũng suy giảm, cho thấy mức độ phụ thuộc công nghệ đang gia tăng.

Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh ý nghĩa của khảo sát nằm ở chỗ sự phụ thuộc vào AI không nên chỉ được hiểu là vấn đề năng lực cá nhân, mà là hệ quả của một thay đổi mang tính hạ tầng trong môi trường làm việc. Từ đó, nghiên cứu đề xuất cần xây dựng cách tiếp nhận AI theo định hướng giá trị, để lao động tri thức không bị cuốn hoàn toàn vào hệ chuẩn năng suất do AI thúc đẩy, mà có thể chủ động quyết định phạm vi sử dụng công nghệ phù hợp với giá trị và tiêu chuẩn nghề nghiệp của mình.

Kết quả nghiên cứu cho thấy AI đang vận hành không chỉ như một công cụ hỗ trợ mà ngày càng giống một phần trong quá trình tư duy của con người. Theo KAIST, chính sự suy giảm dần năng lực tự suy luận đằng sau hiệu suất hấp dẫn do công nghệ mang lại có thể trở thành rủi ro lớn đối với lao động tri thức trong tương lai. Vì vậy, việc thiết lập một cách cộng sinh với AI mà không đánh mất logic và năng lực tư duy riêng sẽ là bài toán quan trọng trong thời gian tới.