Mỹ đang chuyển trọng tâm kiểm soát graphite Trung Quốc từ hàng rào thuế quan sang điều kiện hưởng tín dụng thuế, qua đó thúc đẩy các nhà sản xuất vật liệu cực âm (anode) Hàn Quốc đẩy nhanh nội địa hóa graphite nhân tạo. Tuy nhiên, trong bối cảnh phần lớn kế hoạch mở rộng công suất và các hợp đồng cung ứng dài hạn chỉ bắt đầu từ năm 2027, các nhà sản xuất cell Hàn Quốc hiện chưa có nhiều lựa chọn để thay thế nguồn cung từ Trung Quốc trong ngắn hạn.

Theo dữ liệu ngành, giá nhập khẩu anode từ Trung Quốc vào Hàn Quốc tiếp tục đi xuống. Số liệu của Bộ Công nghiệp, Thương mại và Năng lượng Hàn Quốc cho thấy đơn giá nhập khẩu anode trong tháng 7 đạt 3,8 USD/kg, giảm 20% so với cùng kỳ năm trước.

Trong cùng kỳ, đơn giá nhập khẩu graphite tự nhiên cũng giảm 12%, còn 1,4 USD/kg. Điều này cho thấy dù căng thẳng thương mại Mỹ - Trung liên quan đến graphite leo thang trong hai năm qua, giá nguyên liệu Trung Quốc mà Hàn Quốc nhập khẩu vẫn tiếp tục giảm.

Tháng 3, Ủy ban Thương mại Quốc tế Mỹ (ITC) kết luận anode hoạt tính (AAM) từ Trung Quốc không gây cản trở đáng kể đối với việc hình thành ngành sản xuất nội địa tại Mỹ. Với phán quyết này, Bộ Thương mại Mỹ đã không ban hành lệnh áp thuế chống bán phá giá và thuế đối kháng.

Trước đó, các mức thuế được công bố vào tháng 2 gồm thuế chống bán phá giá 93,5%, thuế đối kháng 66,82-66,86% và mức thuế chống bán phá giá áp dụng toàn Trung Quốc là 102,72%. Tuy nhiên, các mức thuế này không có hiệu lực, đồng nghĩa nỗ lực bảo vệ ngành anode nội địa Mỹ bằng biện pháp thuế quan đã dừng ở bước cuối.

Trong bối cảnh đó, công cụ còn lại là tín dụng thuế. Tháng 2, Bộ Tài chính Mỹ và Cơ quan Thuế vụ Mỹ (IRS) công bố Notice 2026-15, trong đó hướng dẫn cách tính tỷ lệ liên quan đến “tổ chức nước ngoài bị cấm” trong cơ chế tín dụng thuế sản xuất tiên tiến 45X.

Theo quy định này, để linh kiện pin đủ điều kiện hưởng tín dụng thuế, tỷ trọng chi phí nguyên liệu trực tiếp không đến từ các “tổ chức nước ngoài bị cấm”, trong đó có Trung Quốc, phải đạt tối thiểu 60% trong năm 2026. Tỷ lệ này sẽ tăng thêm 5 điểm phần trăm mỗi năm, lên 85% vào năm 2030.

Điều đó có nghĩa là các nhà sản xuất cell sử dụng anode từ Trung Quốc có thể không chịu thuế quan, nhưng lại có nguy cơ mất quyền hưởng tín dụng thuế.

Mức độ phụ thuộc của Hàn Quốc vào nguồn cung Trung Quốc hiện vẫn rất cao. Theo Bộ Công nghiệp, Thương mại và Năng lượng Hàn Quốc, trong năm 2024, 97,6% lượng graphite tự nhiên nhập khẩu và 98,8% graphite nhân tạo nhập khẩu đến từ Trung Quốc. Với các vật liệu khác, tỷ lệ này cũng ở mức cao, gồm 94,1% đối với tiền chất (precursor) và 96,4% với nickel hydroxide.

Nếu áp dụng nguyên trạng yêu cầu của 45X, ngay cả anode sản xuất trong nước cũng có thể không đáp ứng điều kiện ở khâu nguyên liệu đầu vào. Đây là lý do khiến ba hãng pin Hàn Quốc đang vận hành nhà máy cell tại Bắc Mỹ phải tính đến việc thay đổi chuỗi cung ứng.

Anode hiện chiếm khoảng 10% giá thành pin. Trong đó, anode graphite tự nhiên được sản xuất bằng cách gia công graphite khai thác từ quặng thành dạng cầu, còn anode graphite nhân tạo được tạo ra thông qua quá trình graphit hóa coke và pitch có nguồn gốc từ than hoặc dầu ở nhiệt độ cao.

Đối với graphite nhân tạo, chi phí điện trong công đoạn graphit hóa là yếu tố quyết định giá thành. Trung Quốc duy trì lợi thế nhờ giá than thấp và nguồn thủy điện rẻ.

Theo Eugene Investment & Securities, Bộ Thương mại Trung Quốc đã đáp trả các biện pháp kiểm soát chất bán dẫn của Mỹ bằng việc cấm xuất khẩu sang Mỹ gallium, germanium, antimony và vật liệu siêu cứng, đồng thời đưa graphite vào diện kiểm tra nghiêm ngặt về người dùng cuối.

Danh mục kiểm soát bao gồm graphite nhân tạo và các sản phẩm liên quan, cũng như graphite tự nhiên dạng vảy và các sản phẩm liên quan. Khi Trung Quốc siết xuất khẩu còn Mỹ tăng cường xem xét nguồn gốc chi phí nguyên liệu, dư địa lựa chọn của doanh nghiệp Hàn Quốc ngày càng thu hẹp, buộc họ phải xây dựng chuỗi cung ứng không phụ thuộc Trung Quốc.

Các đơn hàng lớn đã bắt đầu xuất hiện. Tháng 3, Posco Future M ký hợp đồng dài hạn cung ứng anode graphite nhân tạo trị giá khoảng 1.149 tỷ won với một hãng ôtô toàn cầu. Hợp đồng có thời hạn từ năm 2027 đến 2032, và là thương vụ lớn nhất của công ty kể từ khi tham gia mảng anode vào năm 2011.

Thỏa thuận này được ký theo hình thức gộp cùng hợp đồng cung ứng graphite tự nhiên trị giá khoảng 671 tỷ won được ký vào tháng 10/2025.

Dù vậy, kết quả kinh doanh hiện chưa phản ánh các đơn hàng trên. Trong quý II/2026, mảng anode chỉ đóng góp 4% doanh thu của Posco Future M. Với graphite nhân tạo, công ty chưa ghi nhận sản lượng xuất hàng nhưng vẫn phải gánh chi phí cố định.

Đối với graphite tự nhiên, sản lượng xuất hàng duy trì tương đương quý trước và công ty ghi nhận lỗ nhẹ. Hana Securities dự báo mảng anode sẽ tiếp tục thua lỗ trong quý III.

Khoảng cách giữa đơn hàng và thời điểm giao hàng thực tế chủ yếu đến từ tiến độ đầu tư thiết bị. Theo kế hoạch, việc giao hàng theo hợp đồng graphite nhân tạo sẽ bắt đầu từ năm 2027, trong khi nhà máy của Posco Future M tại Việt Nam được đặt mục tiêu sản xuất hàng loạt vào năm 2028.

Công ty dự kiến đầu tư khoảng 357 tỷ won để khởi công giai đoạn 1 tại Khu công nghiệp Song Cong 2, tỉnh Thái Nguyên trong nửa cuối năm nay. Trước đó, doanh nghiệp đã được tỉnh Thái Nguyên cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (IRC) vào tháng 4 và hoàn tất các thủ tục phê duyệt liên quan.

Phần đơn hàng bổ sung sẽ được đáp ứng bằng khoản đầu tư giai đoạn 2. Riêng sản lượng trong năm 2027 sẽ do dây chuyền tại Pohang đảm nhiệm, với công suất 8.000 tấn mỗi năm.

Nói cách khác, dù đã giành được đơn hàng graphite nhân tạo trị giá hơn 1.000 tỷ won, Posco Future M vẫn chưa bắt đầu xuất hàng và mốc giao hàng đầu tiên phải chờ đến năm 2027.

Chuỗi nguyên liệu cho graphite tự nhiên cũng vướng bài toán tương tự. Future Graph, công ty con của Posco Future M, đang đầu tư khoảng 440 tỷ won để xây dựng nhà máy graphite dạng cầu tại Khu công nghiệp quốc gia Saemangeum. Từ năm 2027, nhà máy này dự kiến đạt công suất 37.000 tấn mỗi năm và chuyển nguyên liệu về nhà máy Sejong.

Sản lượng trên tương đương khả năng sản xuất 33.000 tấn anode graphite tự nhiên. Trong khi đó, công suất anode graphite tự nhiên hiện tại của nhà máy Sejong là 74.000 tấn mỗi năm.

Nguồn nguyên liệu của Posco Future M được tách thành hai hướng. Công ty cho biết anode graphite nhân tạo sử dụng coke có nguồn gốc từ than và dầu, đồng thời tận dụng coal tar từ quy trình luyện thép của Posco. Với graphite tự nhiên, Posco Group nhập quặng thô từ châu Phi và các khu vực khác.

Theo Eugene Investment & Securities, một công ty thuộc Posco Group đã đầu tư 19,9% cổ phần vào Black Rock Mining, doanh nghiệp đang nắm 84% cổ phần tại mỏ Mahenge ở Tanzania. Trữ lượng graphite tự nhiên tại mỏ này được xác định ở mức 69,6 triệu tấn.

Mô hình này được thiết kế để loại Trung Quốc khỏi toàn bộ chuỗi từ quặng thô đến graphite dạng cầu rồi đến anode, và sẽ hoàn thiện khi nhà máy tại Saemangeum đi vào vận hành.

Tuy nhiên, trong thời gian các nhà máy mới còn đang được xây dựng, lượng hàng Trung Quốc vào Hàn Quốc lại tiếp tục tăng. Theo thống kê của Hana Securities, khối lượng nhập khẩu anode trong tháng 7 đạt 1.000 tấn, tăng 9,3% so với cùng kỳ năm trước.

Ngược lại, kim ngạch nhập khẩu trong cùng kỳ giảm 12,6%, còn 3,13 triệu USD, do khối lượng tăng nhưng đơn giá giảm mạnh. Mức giá 3,8 USD/kg của hàng Trung Quốc tiếp tục làm suy yếu động lực chuyển đổi nhà cung cấp của các nhà sản xuất cell Hàn Quốc.

Khoảng cách giữa tiến độ chuyển đổi chuỗi cung ứng và diễn biến thị trường hiện vào khoảng tối thiểu 1 năm rưỡi. Hợp đồng graphite nhân tạo bắt đầu giao hàng từ năm 2027, trong khi nhà máy tại Việt Nam chỉ đặt mục tiêu sản xuất hàng loạt vào năm 2028.

Trong giai đoạn này, năng lực sản xuất graphite nhân tạo tại Hàn Quốc thực tế chỉ dựa vào dây chuyền Pohang công suất 8.000 tấn mỗi năm. Tuy nhiên, đến quý II, cơ sở này vẫn chưa ghi nhận xuất hàng. Nếu tính thêm lộ trình siết điều kiện FEOC trong cơ chế 45X, bắt đầu từ 60% và tăng 5 điểm phần trăm mỗi năm, tốc độ siết chính sách của Mỹ đang nhanh hơn tốc độ đưa công suất nội địa vào vận hành.

Theo Hana Securities, ba năm tới sẽ là giai đoạn then chốt đối với ngành pin. Công ty chứng khoán này cho rằng các động lực tăng trưởng chính sẽ đến từ hệ thống lưu trữ năng lượng (ESS), tích hợp dọc trong lĩnh vực khoáng sản và sự xuất hiện của vật liệu thế hệ mới.

Theo đó, nội địa hóa graphite nhân tạo thuộc nhóm tích hợp dọc khoáng sản, còn anode silicon với mục tiêu sản xuất hàng loạt vào năm 2028 thuộc nhóm vật liệu thế hệ mới. Một nguồn tin trong ngành nhận định hướng đi đã được xác định thông qua các đơn hàng đã ký, và vấn đề còn lại là liệu doanh nghiệp có thể nâng tỷ lệ vận hành thiết bị trong nước trước thời điểm hợp đồng bắt đầu vào năm 2027 hay không.