Open-Weights đang nhanh chóng trở thành một trong những chủ đề được bàn luận nhiều nhất trong ngành AI toàn cầu. Tại Mỹ và Trung Quốc, tranh luận quanh việc có nên công khai trọng số mô hình ngày càng nóng lên, không chỉ vì yếu tố công nghệ mà còn liên quan đến cạnh tranh thị trường, chi phí vận hành và quyền kiểm soát AI.

Hiểu đơn giản, Open-Weights là cách tiếp cận cho phép công khai các trọng số đã được huấn luyện của mô hình AI. Đây không phải khái niệm mới, nhưng gần đây đã quay lại vị trí trung tâm trong các cuộc thảo luận về hướng phát triển AI. Ngay cả tại Mỹ, nơi đang dẫn dắt làn sóng phát triển AI, nhiều tập đoàn công nghệ lớn như Microsoft và Nvidia cũng liên tục nhấn mạnh giá trị của tính mở.

Trong AI, trọng số có thể hiểu là tập hợp các tham số chứa kết quả học được của mô hình. Với các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), hệ thống được huấn luyện trên sách, bài báo và nhiều nguồn dữ liệu trực tuyến để nhận diện mẫu ngôn ngữ, sau đó lưu lại dưới dạng các giá trị số. Chính các trọng số này đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định mô hình sẽ phản hồi câu hỏi hay yêu cầu của người dùng theo cách nào.

Khi trọng số được công khai, người dùng có thể tải mô hình về để chạy trực tiếp trên PC hoặc máy chủ, đồng thời tinh chỉnh theo nhu cầu riêng. Từ đó, họ có thể xây dựng các mô hình chuyên biệt cho những lĩnh vực như nghiên cứu y khoa hay an ninh mạng, hoặc tối ưu theo mục đích sử dụng cụ thể. Ngược lại, nếu trọng số không được công bố, người dùng gần như chỉ có thể sử dụng mô hình theo khuôn khổ do công ty phát triển đặt ra.

Dù có điểm tương đồng với phần mềm mã nguồn mở, Open-Weights không đồng nghĩa với việc công khai toàn bộ mã nguồn hệ thống. Vì vậy, nhiều ý kiến xem đây là mô hình thỏa hiệp giữa phần mềm mã nguồn mở và phần mềm đóng. Theo một bài viết gần đây của The New York Times, không ít nhà phát triển theo đuổi nguyên tắc mã nguồn mở cho rằng chỉ công khai trọng số là chưa đủ để coi là minh bạch hoàn toàn.

Sở dĩ Open-Weights trở lại tâm điểm là vì khái niệm này đang nằm ở giao điểm của ba vấn đề lớn: cạnh tranh giữa các doanh nghiệp AI, chi phí triển khai ngày càng cao và câu hỏi ai sẽ nắm quyền kiểm soát công nghệ cốt lõi.

OpenAI và Anthropic, hai tên tuổi đang dẫn đầu thị trường AI toàn cầu sau khi đầu tư hàng tỷ USD vào phát triển mô hình tiên tiến, hiện tập trung chủ yếu vào các mô hình đóng thay vì Open-Weights. OpenAI từng giới thiệu mô hình theo hướng Open-Weights, nhưng trọng tâm kinh doanh vẫn là hệ sinh thái mô hình đóng. Trong khi đó, Anthropic cũng giữ khoảng cách với cách tiếp cận này.

Open-Weights vì thế được xem là một phản ứng trước lo ngại rằng chỉ một số ít công ty sở hữu mô hình đóng có thể nắm phần lớn quyền chi phối thị trường AI. The New York Times cho biết mối lo về việc quyền lực công nghệ AI tập trung vào một nhóm doanh nghiệp nhỏ đang gia tăng ngay trong giới công nghệ lớn, trong đó có Nvidia, Microsoft và Meta.

Theo lập luận của các công ty ủng hộ Open-Weights, việc công khai trọng số có thể tạo điều kiện cho các doanh nghiệp mới phát triển sản phẩm dựa trên nền tảng sẵn có, từ đó thúc đẩy cạnh tranh trong ngành AI. Một số ý kiến cũng cho rằng cách tiếp cận này giúp mở rộng khả năng kiểm chứng mô hình, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp phát hiện và vá lỗ hổng trước khi bị khai thác.

Ở chiều ngược lại, OpenAI và Anthropic cho rằng AI là công nghệ quá mạnh để có thể mở hoàn toàn mà không đi kèm rủi ro. Theo quan điểm của hai công ty, nếu mô hình bị sử dụng cho mục đích xấu, nguy cơ có thể còn lớn hơn. Họ cũng cho rằng công khai trọng số không phải là một chiến lược kinh doanh tối ưu.

Sự trỗi dậy của Open-Weights cũng gắn chặt với Trung Quốc. Trong nỗ lực thu hẹp khoảng cách với Mỹ trong cuộc đua AI toàn cầu, Trung Quốc đang đẩy mạnh chiến lược mã nguồn mở hoặc Open-Weights. Bên cạnh DeepSeek, mô hình mã nguồn mở đã công bố cả mã nền tảng và thu hút sự chú ý toàn cầu từ năm ngoái, nhiều công ty AI Trung Quốc như Alibaba, Z.ai và MoonshotAI cũng đang mở rộng hiện diện quốc tế nhờ chiến lược này.

Áp lực chi phí ngày càng lớn khi doanh nghiệp tăng cường ứng dụng AI vào công việc cũng đang tạo thêm động lực cho phe ủng hộ Open-Weights. Nhu cầu tìm kiếm các mô hình AI mã nguồn mở của Trung Quốc với chi phí thấp hơn, nhưng hiệu năng tiệm cận OpenAI và Anthropic, đang gia tăng trong khối doanh nghiệp.

Không chỉ tại Trung Quốc, tranh luận về Open-Weights hiện cũng đã trở thành một vấn đề lớn ngay tại Mỹ. Gần đây, hơn 20 công ty công nghệ Mỹ, trong đó có Nvidia, Microsoft, Meta và Palantir, đã kêu gọi cơ quan chức năng tránh áp đặt các quy định quá vội vàng đối với mô hình AI Open-Weights.