Sự kiện IPO của SpaceX đang làm lộ rõ khác biệt trong cấu trúc của thị trường cổ phiếu token hóa. Dù đều được quảng bá là cách để đầu tư vào SpaceX, mỗi sản phẩm lại mang đến mức độ quyền lợi rất khác nhau, từ quyền sở hữu cổ phiếu, khả năng quy đổi cho đến tài sản bảo chứng và quyền của nhà đầu tư.

Theo CryptoSlate ngày 13/6 (giờ địa phương), sau khi SpaceX niêm yết, thị trường nhanh chóng xuất hiện nhiều sản phẩm bám theo cổ phiếu này như token hóa cổ phiếu, sản phẩm mô phỏng giá và hợp đồng tương lai vĩnh cửu. Sự bùng nổ đó cũng kéo theo câu hỏi về cơ chế bảo vệ nhà đầu tư và bản chất quyền lợi mà từng sản phẩm thực sự mang lại.

Ngày 11/6, SpaceX chốt giá IPO ở mức 135 USD/cổ phiếu, huy động khoảng 75 tỷ USD. Đây được xem là một trong những đợt IPO lớn nhất lịch sử. Đến ngày 13/6, cổ phiếu SpaceX bắt đầu giao dịch trên Nasdaq ở mức 150 USD và có lúc tăng lên 164 USD trong phiên.

Từ đây, nhà đầu tư không chỉ tiếp cận SpaceX qua tài khoản chứng khoán truyền thống mà còn thông qua token trên blockchain, các chương trình đăng ký mua token hóa hoặc hợp đồng tương lai vĩnh cửu bám theo giá cổ phiếu.

Tuy nhiên, điểm khác biệt nằm ở chỗ không phải sản phẩm nào cũng đồng nghĩa với việc sở hữu cổ phiếu SpaceX.

Với cách tiếp cận truyền thống nhất, nhà đầu tư mua trực tiếp cổ phiếu niêm yết trên Nasdaq sẽ nắm giữ cổ phiếu thật và có đầy đủ quyền cổ đông.

Trong khi đó, token SPCX trên Solana do Backpack cung cấp được phát hành theo mô hình có tài sản bảo chứng 1:1. Cụ thể, Backpack mua cổ phiếu SpaceX thật, lưu ký số cổ phiếu này và phát hành token tương ứng. Với cấu trúc đó, nhà đầu tư đủ điều kiện có thể quy đổi token thành cổ phiếu thật.

Armani Ferrante, CEO của Backpack, cho biết mục tiêu của mô hình này là giúp chứng khoán cơ sở có thể được sử dụng linh hoạt hơn giữa các hệ thống tài chính khác nhau.

Ngược lại, các sản phẩm dựa trên xStocks do Kraken và Bybit cung cấp lại có cấu trúc pháp lý khác hẳn. Về bản chất, đây gần với sản phẩm mô phỏng biến động giá cổ phiếu SpaceX hơn là quyền sở hữu cổ phiếu. Nhà đầu tư có thể hưởng lợi hoặc chịu lỗ theo biến động giá, nhưng không nắm giữ cổ phiếu cơ sở.

Điều đó cũng có nghĩa người mua không có quyền biểu quyết, không có quyền cổ đông và không có quyền pháp lý gắn với cổ phiếu SpaceX.

Kraken nêu rõ trong tài liệu hướng dẫn rằng xStocks không đi kèm quyền cổ đông, quyền biểu quyết hoặc quyền yêu cầu pháp lý đối với cổ phiếu của công ty cơ sở. Bybit cũng cho biết tài sản bảo chứng cho sản phẩm này không nhất thiết luôn là cổ phiếu SpaceX, mà có thể được thay bằng tiền mặt hoặc tài sản khác.

Sự khác biệt còn bộc lộ ngay từ khâu đăng ký mua. Chiến dịch đăng ký mua SPCX do Binance Wallet triển khai đã thu hút khoảng 28.000 ví, với tổng lượng vốn đăng ký lên tới 557 triệu USD. Bybit cũng cung cấp dịch vụ tương tự thông qua chương trình IPO Express.

Tuy nhiên, nhu cầu của nhà đầu tư vượt xa lượng cổ phiếu thực tế mà các nền tảng có thể phân bổ, dẫn đến tình trạng khan hiếm nguồn cung.

Theo nhóm tăng trưởng của Kraken, lượng cổ phiếu IPO SpaceX mà đơn vị cung cấp xStocks nắm giữ thấp hơn kỳ vọng, trong khi nhu cầu từ các nền tảng lớn như Kraken, Bybit, Binance và Bitget lại tăng mạnh. Kết quả là mỗi nhà đầu tư được phân bổ trung bình chỉ khoảng 4,2786 cổ phiếu.

Ở một nhánh khác của thị trường, hợp đồng tương lai vĩnh cửu SPCX trên Hyperliquid cho thấy bức tranh còn khác hơn. Đây là sản phẩm phái sinh thanh toán bằng tiền mặt, hoàn toàn không gắn với cổ phiếu thật.

Dù bám theo giá SpaceX, nhà đầu tư mua hợp đồng này không thể sở hữu hoặc quy đổi sang cổ phiếu. Sau khi ra mắt vào tháng 5, sản phẩm ghi nhận khoảng 33 triệu USD khối lượng giao dịch chỉ trong 24 giờ đầu tiên và có thời điểm được giao dịch trên 220 USD.

Mức giá đó tương ứng với định giá SpaceX vượt 2.500 tỷ USD, ngay cả trước khi công ty chốt giá IPO.

Sau khi cổ phiếu lên sàn, hợp đồng tương lai vĩnh cửu SPCX vẫn giao dịch quanh 176 USD, cao hơn vùng giá 150-168 USD trên Nasdaq. Theo giới trong ngành, chênh lệch này cho thấy nếu không có cơ chế quy đổi sang cổ phiếu thật, giá của sản phẩm phái sinh có thể lệch đáng kể so với giá trị tài sản cơ sở.

Trường hợp của SpaceX cho thấy khi thị trường cổ phiếu token hóa tăng trưởng nhanh, việc hiểu rõ cấu trúc sản phẩm và quyền lợi đi kèm trở thành yếu tố then chốt.

Cổ phiếu SpaceX thật, hoặc token được bảo chứng bằng cổ phiếu, có thể mang lại cho nhà đầu tư mức độ tiếp xúc kinh tế gián tiếp với các tài sản tài chính mà doanh nghiệp nắm giữ, chẳng hạn lượng bitcoin trong bảng cân đối kế toán. Trong khi đó, các sản phẩm mô phỏng giá hay hợp đồng tương lai vĩnh cửu chỉ phản ánh biến động giá, chứ không trao quyền đối với doanh nghiệp.

Quy mô thị trường này cũng đang mở rộng nhanh. Theo CryptoSlate, trước khi SpaceX lên sàn, khối lượng giao dịch các hợp đồng tương lai vĩnh cửu liên quan đã đạt khoảng 3,2 tỷ USD.

Dữ liệu từ RWA.xyz cho thấy thị trường cổ phiếu token hóa hiện có quy mô khoảng 1,68 tỷ USD, tăng 39% trong 30 ngày gần nhất.

Ngành này được dự báo sẽ còn tăng mạnh nếu các kỳ lân chưa niêm yết như OpenAI, Anthropic, xAI, Stripe và Databricks tiến tới IPO, kéo theo làn sóng sản phẩm đầu tư token hóa với cấu trúc tương tự.

Theo giới quan sát, trường hợp SpaceX là ví dụ điển hình cho thấy ngay cả khi cùng dùng một tên gọi hoặc cùng bám theo một mã tài sản, quyền lợi thực tế mà nhà đầu tư nhận được vẫn có thể khác biệt rất lớn. Vì vậy, điều cần kiểm tra không chỉ là giá, mà còn là sản phẩm đó có được bảo chứng bằng cổ phiếu thật hay không, có quyền cổ đông hay không và có cơ chế quy đổi hay không.