SpaceX đang chuẩn bị cho đợt chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng được đánh giá là có thể trở thành thương vụ lớn nhất lịch sử. Tuy nhiên, việc nới điều kiện gia nhập các chỉ số lớn đang làm dấy lên lo ngại rằng nhà đầu tư cá nhân có thể là bên chịu rủi ro lớn hơn sau niêm yết.

Theo Cleantechnica ngày 7/6 (giờ địa phương), các tiêu chí để được thêm vào Nasdaq 100, Russell US Stock Index và FTSE Global Equity Index Series đang được nới lỏng. Động thái này làm tăng khả năng SpaceX sẽ nhanh chóng thu hút dòng vốn thụ động quy mô lớn ngay sau khi lên sàn.

Trọng tâm của tranh luận nằm ở khả năng SpaceX được đưa vào các rổ chỉ số lớn chỉ ít ngày sau niêm yết. Nếu kịch bản này xảy ra, các quỹ ETF và quỹ hưu trí theo dõi chỉ số có thể phải mua vào cổ phiếu SpaceX.

Shawn Williams của Motley Fool cho biết Nasdaq đã sửa đổi quy định, qua đó rút ngắn đáng kể thời gian để SpaceX có thể được xem xét vào Nasdaq 100. Theo ông, vấn đề đối với nhà đầu tư phổ thông không nằm ở tiền lệ lịch sử, mà ở những thay đổi về cấu trúc và quy trình của các nhà cung cấp chỉ số, vốn có thể mở đường cho SpaceX gia nhập rổ chỉ số sớm hơn.

Cụ thể, từ ngày 1/5, Nasdaq áp dụng cơ chế “Fast Entry”, rút thời gian chờ vào Nasdaq 100 từ khoảng 3 tháng xuống còn 15 phiên giao dịch, đồng thời bỏ yêu cầu tối thiểu về lượng cổ phiếu tự do lưu hành. Điều này cũng đồng nghĩa SpaceX có thể được thêm vào Russell US Stock Index và FTSE Global Equity Index Series sau 5 phiên giao dịch kể từ ngày niêm yết. Williams dự báo cơ chế này có thể khiến các quỹ thụ động giải ngân với quy mô lên tới hàng chục tỷ USD.

Rủi ro nằm ở chỗ lượng cổ phiếu tự do lưu hành có thể không nhiều. Theo Williams, phần lớn lượng cổ phiếu có thể giao dịch sẽ bị hấp thụ bởi các quỹ thụ động buộc phải mua theo chỉ số. Điều đó có thể đẩy giá và vốn hóa tăng mạnh trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn lại làm gia tăng nguy cơ nhà đầu tư cá nhân trở thành bên gánh rủi ro khi cổ đông nội bộ bán ra.

Kế hoạch bán ra của cổ đông nội bộ cũng là một biến số đáng chú ý. Khác với thông lệ khóa chuyển nhượng trong 180 ngày, SpaceX được cho là không áp dụng mốc thời gian này, đồng thời thiết lập cơ chế cho phép cổ đông nội bộ bán dần từ phiên thứ hai sau khi công bố kết quả kinh doanh. Một số dự báo cho rằng thời điểm bán thực tế có thể rơi vào tháng 8, trong khi Elon Musk đã đồng ý hạn chế bán trong 366 ngày. Williams nhận định việc nới quy định gia nhập chỉ số, lượng cổ phiếu tự do lưu hành thấp và khả năng cổ đông nội bộ bán ra sớm cùng xuất hiện có thể khiến phần rủi ro đổ dồn lên nhà đầu tư cá nhân.

Diễn biến với S&P 500 lại theo hướng khác. Ngày 4/6, S&P từ chối nới điều kiện về 12 tháng lịch sử niêm yết và yêu cầu lợi nhuận. Với quyết định này, SpaceX sẽ chưa thể vào S&P 500 trong ít nhất một năm, và sau đó vẫn phải đáp ứng thêm tiêu chí về lợi nhuận.

Lo ngại trên thị trường còn đến từ yếu tố quản trị doanh nghiệp và kết quả kinh doanh. Chris Armitage đưa ra mức giá chào bán 135 USD mỗi cổ phiếu, tương đương mức định giá khoảng 1.770 tỷ USD và quy mô huy động khoảng 75 tỷ USD. Ông cho biết SpaceX lãi 791 triệu USD trong năm 2024, nhưng chuyển sang lỗ khoảng 4,9 tỷ USD trong năm 2025 và tiếp tục lỗ 4,3 tỷ USD trong quý I/2026.

Sau niêm yết, quyền kiểm soát tại SpaceX được dự báo vẫn sẽ nằm trong tay Elon Musk. Theo Armitage, Musk tiếp tục giữ cương vị CEO kiêm chủ tịch hội đồng quản trị và nắm khoảng 85% quyền biểu quyết. Ông cũng cho biết nếu SpaceX đăng ký theo diện “công ty kiểm soát”, doanh nghiệp sẽ không phải tuân thủ quy định của Nasdaq yêu cầu đa số thành viên hội đồng quản trị là thành viên độc lập.

Armitage cho rằng việc thay đổi quy định gia nhập chỉ số có thể kéo theo tác động rộng hơn tới dòng vốn từ các tài khoản hưu trí và ETF. Nếu Nasdaq giữ nguyên phương pháp mới, một doanh nghiệp vốn hóa lớn như SpaceX có thể được thêm vào Nasdaq 100 chỉ sau 15 phiên giao dịch, buộc các quỹ mô phỏng chỉ số phải mua vào. Ở chiều ngược lại, quỹ hưu trí Đan Mạch AkademikerPension đã từ chối tham gia thương vụ và định giá giá trị thực của SpaceX ở mức dưới 1.000 tỷ USD.

Tranh cãi quanh IPO của SpaceX vì thế không còn đơn thuần là câu chuyện về một thương vụ niêm yết lớn. Đây đang trở thành ví dụ điển hình cho sự giao thoa giữa thay đổi quy định chỉ số, dòng vốn thụ động, tiến độ thoái vốn của cổ đông nội bộ và các vấn đề quản trị doanh nghiệp. Thị trường hiện theo dõi sát tốc độ SpaceX được thêm vào các chỉ số lớn, quy mô dòng vốn thụ động đổ vào và tác động của hoạt động bán ra từ nội bộ đối với giá cổ phiếu sau niêm yết.