Chính phủ Nhật Bản đang thúc đẩy sửa đổi pháp luật theo hướng cho phép sử dụng dữ liệu cá nhân nhạy cảm, gồm hồ sơ y tế và thông tin tiền án, tiền sự, để phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) mà không cần xin sự đồng ý của người liên quan.

Theo Cryptopolitan ngày 6/6 (giờ địa phương), Bộ trưởng Kỹ thuật số Nhật Bản Hisashi Matsumoto cảnh báo nước này có thể trở thành “thuộc địa AI” nếu không nhanh chóng thu hẹp khoảng cách với các đối thủ toàn cầu.

Phát biểu tại họp báo cùng ngày, ông Matsumoto nhấn mạnh Nhật Bản cần đẩy nhanh phát triển AI và bảo vệ dự luật sửa đổi. Theo ông, người dân cần hiểu rằng nước này phải tiếp tục thúc đẩy AI, nếu không sẽ có nguy cơ bị lệ thuộc trong cuộc cạnh tranh công nghệ.

Dự thảo sửa đổi hiện đã được Hạ viện thông qua và đang được chuyển lên Thượng viện xem xét.

Tâm điểm tranh cãi nằm ở phạm vi dữ liệu được phép sử dụng để huấn luyện AI. Theo đề xuất sửa luật, các loại dữ liệu cá nhân nhạy cảm như hồ sơ y tế hay thông tin tiền án, tiền sự có thể được khai thác cho mục đích thống kê trong quá trình phát triển AI.

Phe đối lập phản đối, cho rằng quy định này có thể làm suy yếu cơ chế bảo vệ dữ liệu cá nhân và làm gia tăng nguy cơ rò rỉ thông tin. Ngược lại, ông Matsumoto khẳng định sửa đổi không đồng nghĩa với việc dữ liệu sẽ bị lộ lọt, đồng thời cho biết phạm vi tiếp cận mở rộng chỉ áp dụng với các trường hợp sử dụng mang tính thống kê liên quan đến phát triển AI.

Động thái nới lỏng quy định diễn ra trong bối cảnh khoảng cách đầu tư AI giữa Nhật Bản với Mỹ và Trung Quốc ngày càng lớn. Trong giai đoạn 2019-2023, Mỹ đã đầu tư khoảng 329 tỷ USD cho nghiên cứu AI trong nước, Trung Quốc khoảng 133 tỷ USD, trong khi Nhật Bản chỉ đạt khoảng 10 tỷ USD.

Để thu hẹp chênh lệch, chính phủ Nhật Bản đã nới các điều kiện trợ cấp, tăng hỗ trợ tài chính và thúc đẩy sửa đổi các luật liên quan.

Song song với đó, Nhật Bản cũng mở rộng hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài. Microsoft và OpenAI gần đây tăng cường hợp tác với Nhật Bản trong khuôn khổ liên minh an ninh Mỹ - Nhật.

Chính phủ Nhật Bản cho biết đang hỗ trợ SoftBank, Sakura Internet và các doanh nghiệp bán dẫn trong nước xây dựng mô hình AI cũng như hạ tầng tính toán nội địa.

Cuối tháng 5, OpenAI đã tới Nhật Bản và đề xuất một hệ thống AI chuyên về an ninh mạng mang tên “GPT-5.5 Cyber” dành cho các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp tư nhân. Paul Nakasone, thành viên hội đồng quản trị OpenAI và cựu lãnh đạo Bộ Tư lệnh Tác chiến Không gian mạng Mỹ, cho biết ông đã thảo luận với phía Nhật Bản về các biện pháp phòng thủ trong 15 lĩnh vực trọng yếu.

Tuy nhiên, ngay tại Nhật Bản cũng tồn tại không ít hoài nghi về khả năng xây dựng hoàn toàn một hệ sinh thái AI nội địa. Trước đó, khi Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản nêu ý tưởng dùng vốn công để phát triển một “ChatGPT phiên bản Nhật”, một bộ phận trong đảng cầm quyền đã phản đối, cho rằng nguồn lực để cạnh tranh với các doanh nghiệp Mỹ và Trung Quốc là không đủ, còn kế hoạch này quá mạo hiểm.

Cuối cùng, bộ này đã rút lại mục tiêu nói trên.

Thay vào đó, chính phủ Nhật Bản dự kiến sửa đổi kế hoạch AI cơ bản vào mùa hè năm nay. Bản dự thảo mới nhiều khả năng sẽ tăng cường các nội dung liên quan đến chủ quyền AI gắn với an ninh quốc gia.

Trong nội bộ Ban thúc đẩy xã hội số của đảng Dân chủ Tự do (LDP), quan điểm cho rằng nên đa dạng hóa nguồn cung thay vì tự xây dựng toàn bộ hệ thống trong nước cũng đang nhận được nhiều ủng hộ hơn. Tháng trước, Tổng thư ký Akihisa Shiozaki nói điều quan trọng nhất là bảo đảm năng lực tự chủ mà không phụ thuộc vào bất kỳ quốc gia, doanh nghiệp hay nhà cung cấp cụ thể nào.

Tranh luận này không chỉ diễn ra tại Nhật Bản. Liên minh châu Âu (EU) gần đây cũng công bố gói “chủ quyền công nghệ” nhằm giảm phụ thuộc vào các tập đoàn công nghệ Mỹ, thông qua việc tăng cường năng lực trong các lĩnh vực điện toán đám mây, AI và chất bán dẫn trong khu vực.

Vì vậy, cuộc tranh luận quanh dự luật tại Nhật Bản đang trở thành phép thử đối với cách nước này cân bằng giữa mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh AI và bảo vệ dữ liệu cá nhân.