Việc sử dụng AI tạo sinh để soạn thảo văn bản nhưng không công khai có thể khiến người đọc hiểu sai về năng lực, suy nghĩ hoặc cảm xúc của người viết, qua đó làm dấy lên tranh cãi về trách nhiệm đạo đức trong giao tiếp.

Ngày 12/6 (giờ địa phương), Gizmodo đưa tin hai nhà nghiên cứu triết học Siavosh Sahebi và Thomas Montefiore thuộc Đại học Macquarie (Australia) đã xem xét các vấn đề đạo đức nảy sinh khi một người dùng AI để viết nhưng không thông báo cho người nhận.

Theo nhóm nghiên cứu, điểm cốt lõi nằm ở cách người nhận hiểu ai mới là chủ thể thực sự của văn bản. Trong nhiều trường hợp, người đọc không chỉ tiếp nhận nội dung câu chữ mà còn mặc nhiên cho rằng văn bản phản ánh trực tiếp suy nghĩ, khả năng và cảm xúc của người gửi. Vì vậy, mức độ đáng lo ngại về mặt đạo đức sẽ thay đổi tùy bối cảnh sử dụng.

Để minh họa, nhóm nghiên cứu so sánh hai tình huống: tóm tắt nội dung cuộc họp và viết điếu văn. Với bản tóm tắt cuộc họp, nếu một người dùng AI để tổng hợp nội dung rồi chia sẻ cho đồng nghiệp, người nhận có thể cho rằng người gửi có năng lực khái quát và xử lý thông tin tốt. Trong trường hợp phần lớn công việc thực tế do AI đảm nhiệm, việc không nói rõ có thể khiến người khác đánh giá sai về vai trò cũng như năng lực của người gửi.

Tuy vậy, nhóm nghiên cứu cũng lưu ý điều này không đồng nghĩa mọi quy trình làm việc đều phải được công khai chi tiết. Vấn đề nằm ở chỗ việc che giấu AI có làm thay đổi đáng kể nhận định của người khác hay không.

Ở chiều ngược lại, viết điếu văn được xem là tình huống nhạy cảm hơn nhiều. Nếu một người bạn lâu năm đọc điếu văn để tưởng niệm người đã khuất và người nghe tin rằng đó là những lời do chính người bạn ấy viết ra, nhưng sau đó phát hiện văn bản do AI tạo ra, mức độ phản cảm về mặt đạo đức có thể lớn hơn đáng kể. Lý do là trong trường hợp này, người nghe không chỉ tiếp nhận nội dung mà còn xem đó là biểu hiện trực tiếp của tình cảm và sự chân thành từ người đọc điếu văn.

Nỗi lo này cũng gắn với một số nghiên cứu trước đó về tác động của việc công khai sử dụng AI. Theo các nghiên cứu được dẫn lại, khi người viết thừa nhận có dùng AI, bài viết thường bị chấm điểm thấp hơn hoặc bản thân người dùng AI bị đánh giá là kém năng lực hơn.

Nhóm nghiên cứu đồng thời viện dẫn phân loại về “lừa dối do AI và robot” của triết gia John Danaher. Theo cách phân loại này, hành vi gây hiểu lầm liên quan đến AI có thể được chia thành ba nhóm: làm người khác hiểu sai về thế giới bên ngoài; khiến người khác đánh giá sai về năng lực hoặc thành tích của một cá nhân; và che khuất suy nghĩ, cảm xúc hoặc năng lực thực sự của người đó. Trong đó, trường hợp tóm tắt cuộc họp gần với dạng khiến người khác hiểu sai về phần việc thực tế mà một người đã tự làm.

Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng cùng một công cụ nhưng mức độ chấp nhận về mặt đạo đức có thể khác nhau tùy ngữ cảnh. Chẳng hạn, tính năng kiểm tra chính tả có thể không cần công khai trong hoạt động viết thông thường, nhưng nếu được sử dụng trong một bài kiểm tra chính tả thì lại trở thành vấn đề.

Dù vậy, việc công khai sử dụng AI cũng không phải lúc nào là tiêu chuẩn tuyệt đối. Nhóm nghiên cứu cho rằng trong một số trường hợp ngoại lệ, chẳng hạn một người quá đau buồn nên không thể tự viết điếu văn và phải nhờ đến AI để kịp thời gian tang lễ, bối cảnh cụ thể cần được cân nhắc.

Cuối cùng, nhóm nghiên cứu cho rằng câu hỏi quan trọng nhất là việc không công khai sử dụng AI có ảnh hưởng đáng kể đến phán đoán của người khác hay không. Trong những tình huống mà người nhận cần hiểu chính xác suy nghĩ, cảm xúc và năng lực của người viết, việc minh bạch về sự tham gia của AI trở nên đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, thế nào là một sự hiểu lầm nghiêm trọng vẫn sẽ phụ thuộc vào chuẩn mực xã hội và bối cảnh giao tiếp cụ thể.