Trong 25 năm kể từ khi ra mắt mẫu Xbox đầu tiên vào năm 2001, Microsoft đã tung ra 9 mẫu console chủ lực thuộc 4 thế hệ. Hành trình này không chỉ phản ánh cuộc đua về hiệu năng phần cứng, mà còn cho thấy cách hãng dần chuyển trọng tâm sang dịch vụ trực tuyến, mô hình thuê bao và hệ sinh thái game số.
Theo Engadget ngày 16/11 (giờ địa phương), lịch sử Xbox cũng là quá trình Microsoft điều chỉnh chiến lược kinh doanh game, từ việc bán thiết bị sang mở rộng hệ sinh thái dịch vụ gắn với người dùng.
Xbox đời đầu được phát hành năm 2001 với giá 300 USD, cạnh tranh trực tiếp với Sony PlayStation 2 (PS2) và Nintendo GameCube. Dù PS2 áp đảo về doanh số, Microsoft vẫn tạo dấu ấn khi đưa dịch vụ chơi game trực tuyến Xbox Live ra thị trường vào cuối năm 2002.
Xbox Live yêu cầu người dùng trả phí 50 USD mỗi năm và có kết nối Internet để chơi online. Dịch vụ này tăng trưởng nhanh nhờ sức hút của các tựa game như Halo: Combat Evolved. Trong thông cáo năm 2003, Microsoft cho biết Xbox Live vượt 300.000 thuê bao chỉ sau 4 tháng, cao hơn khoảng 50% so với số người đăng ký bộ Network Adapter của PS2. Đến giữa năm 2005, lượng thuê bao đã đạt 2 triệu.
Đến năm 2005, Microsoft ra mắt Xbox 360, đánh dấu thay đổi lớn cả về phần cứng lẫn trải nghiệm người dùng. Bản Premium có giá 400 USD, đi kèm tay cầm không dây và ổ cứng 20GB. Trong khi đó, bản Core giá 300 USD sử dụng tay cầm có dây và người dùng phải mua riêng thiết bị lưu trữ. Năm 2007, hãng bổ sung phiên bản Elite màu đen, trang bị ổ cứng 120GB và cổng HDMI.
Năm 2010, Microsoft tiếp tục giới thiệu Xbox 360 Slim nhằm khắc phục vấn đề nhiệt, đồng thời nâng dung lượng lưu trữ tối đa lên 320GB. Ba năm sau, Xbox 360 E ra mắt với thiết kế tối giản hơn. Theo Engadget, Xbox 360 đã bán được ít nhất 84 triệu máy, trở thành dòng console bán chạy nhất của Microsoft, dù từng vướng lỗi phần cứng nổi tiếng mang tên “Red Ring of Death”.
Ở thế hệ Xbox 360, dịch vụ bắt đầu giữ vai trò quan trọng ngang với phần cứng. Microsoft đưa hệ thống achievement và gamerscore lên toàn nền tảng, cho phép ghi nhận tiến trình và thành tích của người chơi trên nhiều tựa game. Cơ chế phần thưởng này góp phần tăng mức độ gắn bó và kéo người dùng quay lại trò chơi thường xuyên hơn.
Một thử nghiệm đáng chú ý khác là Kinect, thiết bị nhận diện chuyển động ra mắt năm 2010. Trong bối cảnh Nintendo Wii mở rộng thị trường game điều khiển bằng chuyển động, Microsoft chọn hướng tiếp cận dựa trên camera theo dõi chuyển động cơ thể mà không cần tay cầm. Ban đầu Kinect chỉ là phụ kiện tùy chọn, nhưng sang thế hệ tiếp theo, thiết bị này từng được Microsoft đặt vào vị trí trung tâm trong chiến lược console.
Năm 2013, Xbox One được công bố với giá 499 USD, mặc định đi kèm Kinect 2.0. Tuy nhiên, định hướng gắn chặt thiết bị với camera đã gây tranh cãi. Trước phản ứng từ người dùng, Microsoft buộc phải điều chỉnh chính sách trước ngày mở bán và khẳng định Kinect không còn là thiết bị bắt buộc. Đến năm 2014, hãng hạ giá máy xuống 400 USD và ngừng bán gói bundle kèm Kinect. Xbox One được trang bị ổ đĩa Blu-ray, ổ cứng 500GB và tay cầm nâng cấp.
Sau đó, Microsoft tiếp tục làm mới phần cứng với các biến thể của Xbox One. Xbox One S ra mắt năm 2016 có kích thước nhỏ hơn 40% so với phiên bản trước, hỗ trợ phát Blu-ray 4K, streaming 4K và upscaling từ 1080p, đồng thời loại bỏ cổng chuyên dụng cho Kinect. Một năm sau, Xbox One X xuất hiện như mẫu console đầu tiên của Microsoft hỗ trợ chơi game 4K native, có HDR và tích hợp nhãn “Xbox One X Enhanced” cho một số tựa game nhằm nâng độ phân giải và tốc độ khung hình. Tuy vậy, mức độ hỗ trợ 4K native vẫn khác nhau tùy game.
Thế hệ hiện tại gồm Xbox Series X và Xbox Series S cho thấy hai hướng đi song song: tiếp tục tăng hiệu năng và đẩy mạnh phân phối game số. Series X được công bố năm 2019 và bán ra vào dịp mua sắm cuối năm 2020 với giá 500 USD. Microsoft giới thiệu đây là mẫu console nhanh nhất và mạnh nhất trong lịch sử hãng, hỗ trợ độ trễ cực thấp, 4K native và tối đa 120 khung hình mỗi giây (FPS). Hãng cũng từng hứa hẹn hỗ trợ 8K về lâu dài, nhưng theo Engadget, tính năng này hiện gần như không còn được nhắc đến.
Một năm sau khi Series X ra mắt, Microsoft công bố Series S, phiên bản chỉ hỗ trợ game số và không có ổ đĩa. Máy được bán với giá 300 USD, hướng tới người dùng Game Pass và nhóm khách hàng không còn ưu tiên đĩa vật lý. Khác biệt chính giữa hai mẫu máy nằm ở năng lực xử lý đồ họa và độ phân giải. Series S hỗ trợ tối đa 1440p, có thể upscaling lên 4K nhưng không mang lại trải nghiệm 4K native.
Tuy nhiên, chiến lược giá của dòng console này gần đây cũng đã thay đổi. Hiện phiên bản Series S 512GB có giá khởi điểm 500 USD; Series X bản digital 1TB được bán với giá 750 USD, còn bản có ổ đĩa là 800 USD. Nhân dịp kỷ niệm 25 năm Xbox, Microsoft cũng giới thiệu mẫu Series X với thiết kế xanh lá bán trong suốt, gợi nhớ đến phiên bản đầu tiên ra mắt năm 2001.
Sau 25 năm, Xbox cho thấy tiêu chí cạnh tranh trên thị trường console đã thay đổi đáng kể. Từ việc đặt nền móng cho game console trực tuyến với Xbox Live, Microsoft dần mở rộng sang achievement, Kinect, nâng cấp hiệu năng 4K và sau đó đẩy mạnh mô hình thuê bao xoay quanh Game Pass. Dù hướng đi của thế hệ console tiếp theo vẫn chưa rõ ràng, quá trình phát triển của Xbox cho thấy Microsoft ngày càng ưu tiên mở rộng hệ sinh thái dịch vụ, thay vì chỉ tập trung vào bài toán bán phần cứng.