Trí tuệ nhân tạo có thể đe dọa sự tồn vong của nhân loại theo nhiều cách, từ viễn cảnh mất kiểm soát trước siêu trí tuệ, nguy cơ bị lợi dụng để phát triển vũ khí sinh học hoặc châm ngòi chiến tranh hạt nhân, cho đến kịch bản gây bất ổn xã hội trên diện rộng. Tuy nhiên, theo nhà nghiên cứu AI Toby Walsh, nguy cơ hiện hữu nhất không phải là một cuộc tấn công trực diện của AI, mà là những xáo trộn đang dần xuất hiện trong thị trường lao động, môi trường thông tin và cấu trúc xã hội.

Theo Gigazine ngày 2/10/2026, giáo sư Toby Walsh thuộc Đại học New South Wales đã nêu ra 5 kịch bản có thể đẩy nhân loại đến bờ vực diệt vong. Ông cho rằng khi đánh giá các rủi ro này, cần xem xét cả khả năng xảy ra trên thực tế, trình độ phát triển hiện nay của AI và tác động xã hội mà công nghệ này có thể gây ra.

Kịch bản đầu tiên là siêu trí tuệ AI xóa sổ loài người theo cách con người không thể lường trước. Nếu một hệ thống AI vượt xa năng lực con người xuất hiện, con người có thể không còn khả năng hiểu được hành vi hay mục tiêu của nó.

Dù vậy, việc AI vượt trội con người ở một số lĩnh vực không đồng nghĩa với việc siêu trí tuệ toàn diện sẽ sớm xuất hiện. Theo giáo sư Walsh, để đạt đến ngưỡng đó có thể vẫn cần thêm một khoảng thời gian đáng kể.

Kịch bản thứ hai là AI gây hại cho con người vì theo đuổi mục tiêu được giao đến mức cực đoan. Đây là lập luận tương tự thí nghiệm tư duy “máy làm kẹp giấy” của triết gia Nick Bostrom, trong đó AI có thể tối ưu hóa một mục tiêu duy nhất mà bỏ qua giá trị và sự an toàn của con người.

Tuy nhiên, trong thế giới thực, AI vẫn chịu nhiều ràng buộc từ pháp luật, thể chế và các giới hạn vật lý. Vì vậy, rất khó khẳng định rằng một siêu trí tuệ, ngay cả khi theo đuổi mục tiêu riêng, có thể hành động ngoài thực tế mà không gặp bất kỳ lực cản nào.

Rủi ro thứ ba là AI hỗ trợ phát triển vũ khí sinh học. Với năng lực xử lý tri thức sinh học ở mức cao, AI có thể bị lợi dụng để hỗ trợ thiết kế các mầm bệnh nguy hiểm.

Tuy nhiên, việc tạo ra một mầm bệnh đủ sức đe dọa toàn nhân loại lại là vấn đề khác. Giới nghiên cứu cho rằng có thể tồn tại sự đánh đổi giữa khả năng lây lan và mức độ gây chết người, nên việc AI hỗ trợ thiết kế mầm bệnh không đồng nghĩa nguy cơ tuyệt chủng sẽ lập tức trở thành hiện thực.

Tranh luận về khả năng này gần đây càng được chú ý hơn sau một số ứng dụng AI trong nghiên cứu sinh học. Nhóm nghiên cứu của Đại học Stanford cho biết đã tổng hợp và thử nghiệm khoảng 300 loại virus dựa trên các chuỗi DNA do AI gợi ý, trong đó một số mẫu cho thấy khả năng lây nhiễm vi khuẩn E. coli. Dù vậy, mục tiêu của nghiên cứu không phải tấn công con người mà là phát triển phương pháp điều trị nhiễm khuẩn; đối tượng được nghiên cứu cũng là thực khuẩn thể, không phải virus lây sang người.

Kịch bản thứ tư là AI châm ngòi chiến tranh hạt nhân. Lo ngại được đặt ra là AI có thể xâm nhập vào hệ thống chỉ huy và kiểm soát quân sự, hoặc cung cấp thông tin sai lệch làm ảnh hưởng đến quyết định sử dụng vũ khí hạt nhân.

Một số ý kiến cho rằng ngay cả khi các hệ thống liên quan đến vũ khí hạt nhân được tách biệt khỏi mạng bên ngoài, điều đó cũng không đảm bảo an toàn tuyệt đối. Thực tế từng cho thấy các hệ thống cách ly vật lý vẫn có thể bị tác động thông qua thiết bị hoặc dữ liệu được đưa từ bên ngoài vào, tương tự một số cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạt nhân của Iran trước đây.

Theo giáo sư Walsh, chiến tranh hạt nhân vẫn có thể gây hậu quả thảm khốc ngay cả khi AI không trực tiếp tấn công con người. Một nghiên cứu do Đại học Rutgers công bố năm 2022 ước tính rằng nếu Mỹ và Nga xảy ra chiến tranh hạt nhân quy mô lớn, biến đổi khí hậu và sự sụt giảm sản lượng lương thực sau đó có thể khiến hơn 5 tỷ người thiệt mạng.

Dù vậy, ông Walsh cho rằng kịch bản thực tế nhất hiện nay là nguy cơ sụp đổ xã hội. Trong kịch bản này, AI không trực tiếp hủy diệt nhân loại mà gây ra các cú sốc lớn đối với thị trường lao động, môi trường thông tin và các mối quan hệ xã hội, từ đó làm suy yếu sự ổn định của toàn hệ thống.

Theo ông, thất nghiệp quy mô lớn do AI có thể làm gia tăng bất an xã hội; trong khi đó, thông tin sai lệch và phân cực chính trị lan rộng sẽ bào mòn niềm tin giữa các nhóm trong xã hội. Nếu AI dần trở thành công cụ giao tiếp và tương tác chính, các kết nối giữa người với người cũng có nguy cơ suy yếu, kéo theo áp lực đối với mạng lưới an sinh hiện có.

Điều khiến kịch bản này đáng lo ngại là nó không phụ thuộc vào sự xuất hiện của siêu trí tuệ AI. Biến động trên thị trường lao động, sự lan rộng của thông tin sai lệch và mức độ phụ thuộc ngày càng lớn vào AI đều là những hiện tượng đã và đang diễn ra.

Giáo sư Walsh cảnh báo không nên xem nhẹ rủi ro AI, nhưng cũng không nên thổi phồng nỗi sợ. Theo ông, cần rà soát đầy đủ những điểm mà AI có thể trở thành mối đe dọa, thay vì chỉ tập trung vào viễn cảnh một siêu trí tuệ nổi loạn trong tương lai xa mà bỏ qua các tác động đã hiện diện trên thị trường lao động và trong môi trường thông tin.

Từ góc nhìn này, tranh luận về rủi ro AI không nên chỉ dừng ở câu hỏi liệu AI có tấn công con người hay không. Khi công nghệ này ngày càng tác động mạnh đến quá trình ra quyết định xã hội, dòng chảy thông tin, thị trường lao động và quan hệ giữa con người với nhau, việc nâng cao khả năng chống chịu của xã hội song song với kiểm soát công nghệ cũng trở thành một nhiệm vụ cấp thiết.