Quỹ đầu tư của Đại học North Carolina (UNC) ghi nhận mức sinh lời hơn 30% trong 12 tháng tính đến tháng 6, trong đó khoản đầu tư vào SpaceX từ giai đoạn công ty chưa niêm yết được xem là yếu tố đóng góp nổi bật. Diễn biến này cũng cho thấy các khoản đầu tư dài hạn vào doanh nghiệp công nghệ tư nhân đang bắt đầu mang lại kết quả rõ nét hơn cho các quỹ đầu tư đại học tại Mỹ.

Theo Cryptopolitan ngày 7/9/2026, UNC Management hiện quản lý khoảng 15 tỷ USD tài sản và đạt mức sinh lời hơn 30% trong giai đoạn 12 tháng kết thúc vào tháng 6.

Một trong những động lực chính là SpaceX. Tỷ trọng tiếp xúc với SpaceX trong danh mục của UNC được cho là đã tăng lên khoảng 10% giá trị quỹ trong giai đoạn trước khi công ty này niêm yết.

UNC bắt đầu đầu tư gián tiếp vào SpaceX từ thời kỳ khủng hoảng tài chính toàn cầu. Khi đó, SpaceX vẫn là một công ty tên lửa non trẻ do Elon Musk dẫn dắt và bị đánh giá là khoản đầu tư có độ rủi ro cao, do lĩnh vực vũ trụ đòi hỏi lượng vốn rất lớn.

Khoản đầu tư này được thực hiện thông qua Founders Fund, quỹ đầu tư mạo hiểm do Peter Thiel thành lập năm 2005. UNC Management là một trong những nhà đầu tư sớm của Founders Fund và qua đó gián tiếp nắm giữ cổ phần tại SpaceX. Đến giai đoạn 2009-2010, Founders Fund tiếp tục đề xuất UNC tăng thêm mức phân bổ vốn vào SpaceX.

Khi đó, Holden Thorp, hiệu trưởng UNC Chapel Hill, đã phản đối quyết liệt. Ông kể lại rằng mình từng hỏi đội ngũ đầu tư: “Các anh có tỉnh táo không?”. Theo Thorp, việc phát triển tên lửa là lĩnh vực quá rủi ro để trở thành mục tiêu của đầu tư mạo hiểm, bởi chi phí chế tạo rất lớn và không chắc SpaceX có thể huy động đủ vốn để tiếp tục phát triển.

Trong giới đầu tư mạo hiểm thời điểm đó cũng phổ biến quan điểm tránh rót vốn vào các doanh nghiệp sản xuất phần cứng nặng. Thị trường thường ưu tiên phần mềm hoặc các công ty công nghệ có khả năng mở rộng nhanh với chi phí thấp để tối đa hóa lợi nhuận. Vì vậy, SpaceX, một doanh nghiệp chế tạo tên lửa, được xem là trường hợp đầu tư khá khác thường.

Dù vậy, UNC Management vẫn theo đuổi thương vụ. Khi định giá SpaceX tăng mạnh theo thời gian, quyết định của đội ngũ đầu tư dần được chứng minh là đúng. Thorp hiện cũng thừa nhận mình đã đánh giá sai và cho biết may mắn là nhóm đầu tư khi đó không làm theo ý kiến phản đối của ông.

Thành công của khoản đầu tư vào SpaceX gắn liền với Jonathan King và Kevin Tunick. King phụ trách hoạt động đầu tư của quỹ trong hơn 20 năm trước khi nghỉ hưu vào năm 2025, còn Tunick phụ trách mảng đầu tư tư nhân khoảng 15 năm trước khi nghỉ hưu năm 2023.

Không chỉ UNC, một số quỹ đầu tư đại học lớn tại Mỹ gần đây cũng ghi nhận kết quả cải thiện nhờ các khoản đầu tư vào công ty công nghệ chưa niêm yết. Theo phân tích của Cambridge Associates, một số quỹ có thể thu hẹp khoảng cách với S&P 500, thậm chí theo kịp hoặc vượt chỉ số này, trong bối cảnh S&P 500 tăng hơn 20% trong cùng giai đoạn. Margaret Chen, người phụ trách mảng quỹ đầu tư đại học và quỹ tài trợ, cho rằng động lực chính đến từ một nhóm nhỏ doanh nghiệp chưa niêm yết đạt mức tăng trưởng vượt trội.

Đặc biệt trong năm nay, cách nhìn về các khoản đầu tư vào công ty công nghệ tư nhân, từng là yếu tố kéo giảm hiệu quả của nhiều quỹ đại học, đang thay đổi. Giá trị của SpaceX cùng một số doanh nghiệp trí tuệ nhân tạo (AI) tăng mạnh, qua đó giúp phần lợi nhuận tích lũy trong thời gian dài bắt đầu phản ánh rõ hơn vào kết quả đầu tư.

Trước đó, bức tranh lại kém tích cực hơn. Theo số liệu của Hiệp hội Quốc gia Cán bộ Kinh doanh Trường Cao đẳng và Đại học cùng Commonfund, mức sinh lời bình quân năm trong 3 năm tính đến tháng 6/2025 của các quỹ đầu tư đại học có quy mô tài sản từ 5 tỷ USD trở lên chỉ đạt 7,8%. Trong khi đó, S&P 500 ghi nhận mức sinh lời bình quân năm 19,7%, bỏ xa nhóm quỹ này. Nguyên nhân chủ yếu là định giá doanh nghiệp chưa niêm yết suy giảm sau năm 2021, trong khi hoạt động IPO và M&A chững lại, khiến cơ hội thoái vốn khỏi các khoản đầu tư tư nhân bị thu hẹp.

Tuy nhiên, từ năm nay xu hướng đã thay đổi. Chen đánh giá 2026 là năm đặc biệt nổi bật đối với những tổ chức đã đầu tư vào một nhóm nhỏ các “người chiến thắng lớn” trên thị trường tư nhân quy mô lớn.

Quỹ tài trợ của University of Colorado cũng ghi nhận diễn biến tương tự. Tổ chức này quản lý danh mục khoảng 3,5 tỷ USD và đạt mức sinh lời 20,3% trong 12 tháng tính đến tháng 6. Khoản đầu tư vào SpaceX từ năm 2009 được cho là cũng đóng góp đáng kể vào kết quả trên.

Dù vậy, một số ý kiến cho rằng vẫn cần thêm thời gian để đánh giá chính xác hiệu quả thực tế giữa các quỹ đầu tư đại học. Khác với cổ phiếu niêm yết được định giá theo thời gian thực, tài sản chưa niêm yết thường cần thêm thời gian để được định giá và phản ánh đầy đủ vào báo cáo.

Trường hợp của UNC vì thế đang được xem là ví dụ điển hình cho thấy đầu tư tư nhân dài hạn có thể tạo ra khác biệt lớn về hiệu quả đối với các quỹ đầu tư đại học. Một khoản đầu tư từng bị coi là quá rủi ro như SpaceX nay đã trở thành tài sản chủ chốt, góp phần đẩy mạnh mức sinh lời của toàn quỹ sau nhiều năm.

Điểm thị trường tiếp tục theo dõi là liệu một số ít doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn như SpaceX và các công ty AI có thể duy trì vai trò dẫn dắt đà cải thiện lợi suất của các quỹ đầu tư đại học hay không. Đây cũng sẽ là phép thử cho khả năng thu hẹp khoảng cách hiệu quả giữa các quỹ này với thị trường niêm yết, nhờ giá trị gia tăng của các khoản đầu tư công nghệ tư nhân dài hạn.