Tỷ trọng điện than trong cơ cấu phát điện của Ba Lan đang giảm nhanh, khi sản lượng từ năng lượng tái tạo tăng mạnh. Tuy vậy, nước này vẫn duy trì các nhà máy nhiệt điện than như nguồn dự phòng để bảo đảm vận hành ổn định hệ thống điện.

Ngày 30/8 (giờ địa phương), CleanTechnica cho biết tỷ trọng điện than trong tổng sản lượng điện của Ba Lan đã giảm từ 72,5% năm 2021 xuống còn 52,7% vào năm 2025. Trong cùng giai đoạn, tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng lên 31,4%. Riêng năm ngoái, có 5 tháng mà tỷ trọng điện than xuống dưới 50%, còn trong tháng 6, điện tái tạo lần đầu vượt điện than nếu tính theo số liệu tháng.

Tuy nhiên, phần sụt giảm của điện than không hoàn toàn được bù đắp bởi năng lượng tái tạo. Điện từ khí tự nhiên cũng tăng nhanh. Năm 2025, sản lượng điện từ khí đạt 24,4 TWh, cao hơn điện gió trên bờ với 23,8 TWh và điện mặt trời với 20,3 TWh. Điều này cho thấy quá trình chuyển đổi năng lượng của Ba Lan không đơn thuần là dịch chuyển từ than sang năng lượng tái tạo, mà là sự tăng trưởng song song của cả hai nguồn tái tạo và khí tự nhiên.

Thách thức lớn hơn nằm ở công suất khả dụng hơn là sản lượng điện. Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng mạnh, hệ thống cần các nguồn có thể huy động nhanh để bù đắp những thời điểm sản lượng điện gió và điện mặt trời suy giảm. Vì vậy, các nhà máy nhiệt điện than dù kém hiệu quả về kinh tế vẫn tiếp tục được giữ lại như nguồn dự phòng cho hệ thống.

Trên thực tế, tại phiên đấu giá bổ sung trên thị trường công suất cho năm cung ứng 2026, được tổ chức vào tháng 9 năm ngoái, tổng cộng 7,58 GW công suất đã được ký hợp đồng. Theo cơ chế ngoại lệ của Liên minh châu Âu (EU), các nhà máy có mức phát thải vượt 550 kg CO2/MWh vẫn được phép tham gia. Các phiên đấu giá tương tự dự kiến tiếp tục diễn ra trong các năm 2027 và 2028, trước khi cơ chế ngoại lệ này chấm dứt vào cuối năm 2028.

Áp lực lên lưới điện cũng gia tăng cùng với tốc độ mở rộng của năng lượng tái tạo. Năm ngoái, Ba Lan đã phải cắt giảm phát 1,4 TWh sản lượng điện tái tạo, gấp đôi mức của năm 2024. Nhiều ý kiến cho rằng bên cạnh việc mở rộng lưới truyền tải, nước này cần bổ sung thêm các công cụ điều tiết theo thời gian thực như hệ thống lưu trữ pin, kết nối điện xuyên biên giới, cơ chế điều chỉnh phụ tải, sưởi ấm khu vực và sạc xe điện thông minh.

Ở chiều ngược lại, nguồn cung mới vẫn đang được bổ sung. Baltic Power, trang trại điện gió ngoài khơi đầu tiên của Ba Lan, đã lần đầu phát điện lên lưới vào tháng 7. Khi hoàn thành, dự án dự kiến đạt công suất khoảng 1,2 GW, sản xuất khoảng 4 TWh điện mỗi năm và có thể đáp ứng khoảng 3% nhu cầu điện hiện nay của Ba Lan.

Theo dự báo được CleanTechnica dẫn lại, sản lượng điện tái tạo của Ba Lan có thể vượt điện than nếu tính theo cả năm vào 2028, trước khi tăng lên khoảng 53% tổng sản lượng điện vào năm 2030. Khi đó, bài toán đặt ra không chỉ là cắt giảm thêm điện than, mà còn là xây dựng một hệ thống điện có thể vận hành ổn định ngay cả khi không còn phụ thuộc vào nguồn điện này.