Nhạc do trí tuệ nhân tạo tạo ra đang lan nhanh tại Hàn Quốc, nhưng tiêu chí xác định khả năng đăng ký tác quyền vẫn chưa được chốt. Hiệp hội Bản quyền Âm nhạc Hàn Quốc (KOMCA) từng đưa ra bộ tiêu chí cho việc đăng ký và quản lý các tác phẩm có sử dụng AI, song đã rút lại chỉ sau chưa đầy ba tuần. Động thái này khiến sự thiếu chắc chắn quanh việc đăng ký, phân phối và quyết toán tiền tác quyền có thể tiếp tục kéo dài.

Ngày 28/8, theo các nguồn tin trong ngành, tại cuộc họp hội đồng quản trị lần thứ 8, KOMCA đã thông qua việc rút các nội dung sửa đổi của “Quy định về khai báo, đăng ký tác phẩm âm nhạc”, các biểu mẫu liên quan, cùng dự thảo sửa đổi “Điều khoản hợp đồng ủy thác quản lý tác quyền”.

KOMCA xây dựng bộ tiêu chí này trong bối cảnh AI tạo sinh đang nhanh chóng trở thành công cụ sản xuất thực tế của ngành âm nhạc. Không chỉ các dịch vụ tạo trọn vẹn một ca khúc bằng AI, việc dùng AI ở từng công đoạn như viết lời, sáng tác, phối khí, mixing và mastering cũng ngày càng tăng. Vì vậy, việc từ chối đăng ký chỉ vì tác phẩm có sử dụng AI ngày càng khó khả thi.

Trên cơ sở đó, tại cuộc họp hội đồng quản trị lần thứ 7 diễn ra tháng trước, KOMCA đã đưa ra tiêu chí cho phép đăng ký ủy thác quản lý tác quyền đối với tác phẩm có sử dụng AI nếu con người có đóng góp sáng tạo đáng kể và giữ vai trò chủ đạo.

Theo dự thảo, người sáng tạo phải khai báo phần việc có sử dụng AI, công cụ được dùng, cách thức áp dụng và nội dung do con người trực tiếp sáng tạo. KOMCA cũng bổ sung cơ sở để kiểm tra quy trình sáng tác bằng biện pháp kỹ thuật hoặc tiến hành thẩm định nội bộ khi cần.

Ngược lại, các bản nhạc chỉ được tạo bằng cách nhập prompt, không có đóng góp sáng tạo thực chất từ con người, sẽ không thuộc diện được đăng ký ủy thác.

KOMCA đồng thời dự kiến siết chế tài với hành vi khai báo sai hoặc gian lận. Dự thảo sửa đổi hợp đồng ủy thác bổ sung nghĩa vụ xác nhận và cam kết đối với tác phẩm dùng AI. Nếu phát hiện vấn đề, tổ chức này có thể tạm dừng thu và phân phối tiền tác quyền, chấm dứt hợp đồng ủy thác, yêu cầu hoàn trả khoản đã chi và áp dụng phạt vi phạm.

Tuy nhiên, các quy định trên đã bị dừng lại sau ý kiến phản đối từ nghị sĩ Kim Jae-won, thành viên Ủy ban Văn hóa, Thể thao và Du lịch của Quốc hội, cùng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Lập luận được đưa ra là phạm vi công nhận tính chất tác phẩm và quyền đối với nhạc AI cần được thảo luận công khai, với sự tham gia của chính phủ, Quốc hội và giới trong ngành, thay vì để từng tổ chức quản lý ủy thác tự đặt ra tiêu chuẩn trước. KOMCA cho biết sẽ tạm hoãn các đăng ký mới cho đến khi có hệ thống quản lý mới.

Chặn bộ tiêu chí tư nhân, nhưng chưa có khung pháp lý thay thế

Luật Bản quyền hiện hành của Hàn Quốc định nghĩa tác phẩm là “sự sáng tạo thể hiện tư tưởng hoặc cảm xúc của con người”, vì vậy không công nhận AI là tác giả. Dù vậy, phần đóng góp sáng tạo của con người trong sản phẩm có sử dụng AI vẫn có thể được bảo hộ. Vấn đề là hiện chưa có tiêu chí chi tiết để xác định mức độ đóng góp nào đủ để phát sinh quyền tác giả.

Hướng dẫn “Đăng ký bản quyền đối với tác phẩm sử dụng AI tạo sinh” do Ủy ban Bản quyền Hàn Quốc ban hành năm ngoái cũng khuyến nghị rằng khi đăng ký tác phẩm dùng AI, cần tách bạch chương trình AI và prompt, vai trò của đầu ra do AI tạo ra, cũng như phần nội dung do con người trực tiếp sáng tạo. Tuy nhiên, cách áp dụng các nguyên tắc này vào khâu đăng ký, phân phối và quyết toán trong ngành âm nhạc đến nay vẫn chưa rõ ràng.

Choi Ji-eun, giáo sư Trường Cao học Art Fusion Design thuộc Đại học Kyung Hee, nhận định “rất khó áp dụng cùng một cách đối với tác phẩm dùng AI và tác phẩm do con người tự tạo ra”. Bà cho rằng nếu tiếp tục quản lý trong khuôn khổ hiện hành, cơ quan chức năng có thể tham khảo các mô hình tương tự để xây dựng tiêu chí riêng theo mức độ sử dụng AI, chẳng hạn phân biệt về chủ thể nắm quyền hoặc thời hạn bảo hộ.

Nhiều nước để tổ chức quản lý tác quyền tự vận hành tiêu chí đăng ký cho nhạc AI

Tại nước ngoài, nhiều tổ chức quản lý và ủy thác bản quyền âm nhạc đã vận hành tiêu chí đăng ký riêng đối với nhạc dùng AI. Hiệp hội Nhà soạn nhạc, Tác giả và Nhà xuất bản Mỹ (ASCAP), Broadcast Music (BMI) và Hiệp hội Nhà soạn nhạc, Tác giả và Nhà xuất bản Canada (SOCAN) đều công nhận đăng ký với các tác phẩm có sử dụng AI nếu có đóng góp sáng tạo từ con người, nhưng loại trừ các sản phẩm do AI tạo ra hoàn toàn mà không có sự can thiệp thực chất.

Định hướng này về cơ bản tương tự bộ tiêu chí mà KOMCA từng đề xuất. BMI cũng cho phép đăng ký nếu AI chỉ tạo phần đệm hoặc cấu trúc hòa âm, còn con người tham gia vào lời, giai điệu hoặc phối khí. Ngược lại, tổ chức này không tiếp nhận những bản nhạc hoàn chỉnh chỉ được tạo từ prompt. Trên cơ sở nguyên tắc pháp lý về “sáng tạo của con người”, các tổ chức trực tiếp xử lý đăng ký và phân phối đang tự xây dựng tiêu chí chi tiết cho mình.

Trong khi đó, tại Hàn Quốc, khi các tiêu chí chi tiết này bị rút lại, lo ngại đang gia tăng rằng mức độ bất định đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nhạc AI sẽ còn lớn hơn.

Một đại diện trong ngành cho biết “nếu tiêu chuẩn quản lý không rõ ràng, doanh nghiệp sẽ phải rà soát pháp lý mỗi khi ký hợp đồng, từ đó làm tăng chi phí”. Theo người này, “nếu tổ chức ủy thác có tiêu chí rõ ràng và quản lý ngay trong hệ thống hiện có, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong vận hành”.