Bill Gates, đồng sáng lập Microsoft, vừa đưa ra cảnh báo mạnh mẽ hơn về tác động của trí tuệ nhân tạo đối với việc làm, bất bình đẳng và năng lực quản trị. Ông cho rằng thế giới chưa sẵn sàng cho làn sóng AI, đồng thời đề xuất đánh thuế robot, token AI và xây dựng cơ chế điều phối mới ở cả cấp quốc gia lẫn quốc tế.

Ngày 26/8 (giờ địa phương), theo The Verge và nhiều hãng tin quốc tế, Bill Gates công bố một bài luận dài khoảng 6.000 ký tự, trong đó ông nhận định thế giới hiện “thậm chí còn chưa bắt đầu chuẩn bị” cho sự trỗi dậy của AI.

So với lập trường tương đối lạc quan của ông về AI vào năm 2023, bài viết lần này mang sắc thái thận trọng và bi quan hơn. Bill Gates cho rằng AI có thể trở thành “công cụ bình đẳng hóa vĩ đại nhất từng được phát minh”, nhưng cũng có thể là “nguồn gốc tồi tệ nhất của bất công”. Theo ông, quá trình chuyển sang kỷ nguyên AI có thể là “một trong những giai đoạn biến động nhất trong lịch sử loài người”.

Ông cũng nói rằng nếu xuất hiện một kế hoạch đáng tin cậy nhằm làm chậm tốc độ phát triển AI trên phạm vi toàn cầu, ông “có thể sẽ ủng hộ”.

◆ Cảnh báo trọng tâm: cú sốc việc làm sẽ khác các làn sóng công nghệ trước

Trong bài luận, Bill Gates xem biến động việc làm là rủi ro cốt lõi của AI. Ông cho rằng nhiều người đang đánh giá thấp tác động này vì chỉ nhìn vào giới hạn hiện tại của các mô hình AI hoặc so sánh AI với các đợt đổi mới trước đây như máy tính cá nhân. Theo ông, lần chuyển đổi này khác về bản chất so với các chu kỳ phổ cập công nghệ trong quá khứ.

Bill Gates cảnh báo nhiều việc làm có thể biến mất vĩnh viễn, và rủi ro thay thế không chỉ giới hạn ở lao động sản xuất mà còn lan sang cả khối văn phòng.

Ông kêu gọi giới lãnh đạo chính trị hành động trước khi thất nghiệp tăng mạnh, cộng đồng địa phương chịu tổn thương và niềm tin của công chúng bị bào mòn.

Từ đó, Bill Gates đưa ra một số đề xuất chính sách khá cụ thể. Ông chỉ ra rằng doanh nghiệp sử dụng lao động phải nộp thuế dựa trên tiền lương, trong khi chi phí đầu tư robot thường được hạch toán như chi phí kinh doanh và có thể khấu hao, khiến hệ thống thuế vô tình khuyến khích thay thế con người bằng máy móc.

Vì vậy, ông đề xuất đánh thuế robot và token AI để làm chậm xu hướng này, đồng thời dùng nguồn thu cho tái đào tạo lao động và củng cố mạng lưới an sinh xã hội.

Song song với đó, Bill Gates cho rằng cần xác định một số công việc hoặc lĩnh vực nên được dành riêng cho con người. Ông nêu ví dụ rằng khó có thể kỳ vọng một người lao động 55 tuổi đã làm xây dựng cả đời sẽ chấp nhận chuyển sang làm việc tại cơ sở dưỡng lão chỉ vì lý do kinh tế.

Ông cũng nói cần cân nhắc những lĩnh vực mà robot có thể thay thế về mặt kỹ thuật nhưng không nên thay thế trong thực tế, chẳng hạn việc chẩn đoán bệnh nan y. Theo Bill Gates, phạm vi các công việc dành riêng cho con người có thể thay đổi theo thời gian.

Ông gợi ý có thể xác định trước một số nghề, sau đó triển khai AI theo lộ trình từng bước trong nhiều năm, thậm chí vài thập kỷ. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng cả hai đề xuất này đều có thể ảnh hưởng đáng kể đến lợi nhuận của các công ty AI lớn, nên trước đây hầu như không được ngành công nghệ thảo luận nghiêm túc.

Dù vậy, câu hỏi ai sẽ đặt ra các quy tắc này và quy tắc cụ thể sẽ gồm những gì hiện vẫn chưa có lời giải rõ ràng.

◆ Bill Gates kêu gọi cơ chế quản trị AI mới ở cấp quốc gia và quốc tế

Bill Gates cũng cho rằng các cơ chế hiện nay khó có thể quản lý AI một cách hiệu quả. Theo ông, AI cùng lúc tác động tới thuế, lao động, y tế, an ninh quốc gia và giáo dục, trong khi mô hình quản lý truyền thống theo từng bộ, ngành khó bao quát đầy đủ rủi ro tổng thể.

Từ đó, ông đề xuất mỗi chính phủ cần có một cơ quan chuyên trách đủ thẩm quyền điều phối ưu tiên chính sách và giám sát rủi ro liên quan đến AI trên phạm vi toàn diện.

Ở cấp độ quốc tế, Bill Gates cho rằng cần thành lập một tổ chức mới để xử lý các rủi ro xuyên biên giới do AI gây ra. Tuy nhiên, ông chưa nêu chi tiết loại rủi ro nào sẽ do tổ chức này quản lý, cũng như cấu trúc vận hành cụ thể.

Theo ông, mô hình này có thể tham khảo từ các hiệp ước quốc tế trong lĩnh vực hạt nhân, hàng không và bảo vệ tầng ozone, nhưng “sẽ khác với bất kỳ thể chế nào chúng ta từng tạo ra”. Bill Gates cũng thừa nhận hợp tác giữa Mỹ và Trung Quốc là điều không thể tránh khỏi, dù chưa đưa ra lộ trình thực thi.

Ông cảnh báo “không còn dư địa để đi chậm” và kêu gọi khởi động ngay các cuộc thảo luận về việc thành lập một tổ chức quốc tế như vậy.

Trong bài luận, Bill Gates cũng nhắc tới “Pacing the Frontier” và bày tỏ sự đồng cảm với quan điểm này. Đây là thư ngỏ do một số nhân sự trong ngành AI đưa ra, kêu gọi kiểm soát tốc độ phát triển AI. Dù đồng tình với định hướng điều tiết, ông vẫn tỏ ra hoài nghi về khả năng duy trì cách tiếp cận đó trong dài hạn.

Một số ý kiến nhận định lập trường lần này của Bill Gates có điểm tương đồng với định hướng chính sách của Anthropic: kỳ vọng vào lợi ích mà AI có thể mang lại cho khoa học và y tế, nhưng đồng thời lo ngại về cú sốc việc làm.

Thời gian gần đây, Bill Gates tương đối im tiếng trong các cuộc thảo luận công khai về AI. Vì vậy, bài luận lần này được xem là dấu hiệu cho thấy ông quay trở lại trung tâm tranh luận về chủ đề này.

Bill Gates cho biết ông sẽ sử dụng thời gian và tầm ảnh hưởng của mình để đưa vấn đề AI và công bằng xã hội trở thành một chủ đề thảo luận lớn hơn. Ông cũng nói sẽ tiếp tục nêu các vấn đề liên quan mỗi khi đến Washington, D.C. hoặc gặp các nhà lãnh đạo thế giới.

Ngoài ra, Bill Gates tiết lộ sẽ sớm chia sẻ thêm các ý tưởng nhằm bảo đảm lợi ích từ AI vượt trội tác hại, cùng kế hoạch ứng dụng AI của Gates Foundation. Bài luận lần này cho thấy trọng tâm quan tâm của ông đang chuyển mạnh sang quản trị rủi ro xã hội và thiết kế thể chế, thay vì chỉ nhấn mạnh vào triển vọng công nghệ.