Chính phủ Mỹ đang điều tra khả năng các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) mã nguồn mở của Trung Quốc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của doanh nghiệp Mỹ, đồng thời để ngỏ khả năng áp lệnh trừng phạt nếu phát hiện vi phạm. Động thái này cho thấy sức ép của Washington với ngành AI Trung Quốc có thể không chỉ dừng ở chip tiên tiến và kiểm soát xuất khẩu, mà đang mở rộng sang chính cách phát triển mô hình và vấn đề sở hữu trí tuệ.

Theo TechCrunch và nhiều hãng tin quốc tế ngày 21/7 (giờ địa phương), Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết trong cuộc phỏng vấn với Fox Business rằng Washington sẽ xem xét liệu các mô hình AI của Trung Quốc có sử dụng trái phép tài sản trí tuệ của các công ty Mỹ hay không.

Ông Bessent nhấn mạnh Mỹ không phản đối mô hình AI mã nguồn mở. Theo ông, điều Washington phản đối là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. “Chúng tôi ủng hộ mô hình mã nguồn mở, nhưng không ủng hộ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ”, ông nói, trong bối cảnh ngày càng có nhiều tranh luận về việc mô hình mã nguồn mở có thể gây sức ép lên các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) của Mỹ.

Người đứng đầu Bộ Tài chính Mỹ cũng cho biết nếu phát hiện dấu hiệu doanh nghiệp AI nước ngoài đánh cắp công nghệ của công ty Mỹ, chính phủ Mỹ có thể áp đặt các biện pháp trừng phạt dựa trên hành vi đó.

Phát biểu này được đưa ra khi các mô hình AI Trung Quốc đang cải thiện nhanh về hiệu năng và mở rộng độ phủ trên thị trường toàn cầu. Gần đây, Kimi K3 do Moonshot AI công bố là một trong những ví dụ được chú ý. Tại Mỹ, ngày càng xuất hiện nhiều lo ngại rằng các mô hình mã nguồn mở từ Trung Quốc có thể làm lung lay mô hình kinh doanh của những tên tuổi dẫn đầu như OpenAI và Anthropic, thậm chí ảnh hưởng đến khả năng huy động vốn cho thế hệ AI tiếp theo.

Trước đó, truyền thông từng đưa tin chính quyền Trump đang cân nhắc phương án cấm hoàn toàn việc sử dụng các mô hình AI mã nguồn mở của Trung Quốc tại Mỹ. Dù khả năng triển khai vẫn còn gây tranh cãi, phát biểu lần này của ông Bessent cho thấy trọng tâm quản lý của Mỹ có thể đang dịch chuyển từ chip AI và thiết bị cho trung tâm dữ liệu sang chính bản thân các mô hình.

Các công ty AI Mỹ thời gian qua liên tục cảnh báo về nguy cơ doanh nghiệp nước ngoài sử dụng đầu ra và công nghệ từ mô hình của họ để phát triển các mô hình tương tự rồi phát hành dưới dạng mã nguồn mở. Hồi tháng 4, Nhà Trắng cũng cho biết sẽ phối hợp với các công ty AI trong nước để ứng phó với tình trạng đánh cắp công nghệ theo hướng này.

Tâm điểm của cuộc tranh luận hiện nay là “chưng cất mô hình” (model distillation) - kỹ thuật chuyển hiệu năng và tri thức từ mô hình AI lớn sang mô hình nhỏ hơn, gọn nhẹ hơn. Đây là phương pháp phổ biến trong phát triển AI, nhưng giới công nghệ vẫn chia rẽ về việc chưng cất dựa trên đầu ra của mô hình đối thủ có cấu thành hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ hay không.

Đầu tháng này, Tổng giám đốc Microsoft Satya Nadella công khai bày tỏ hoài nghi về lập luận đó. Ông cho rằng việc chấp nhận cho mô hình học từ dữ liệu công khai theo nguyên tắc “sử dụng hợp lý”, nhưng lại muốn áp đặt hạn chế riêng với hoạt động chưng cất dựa trên mô hình đã huấn luyện là một cách tiếp cận mâu thuẫn.

Bản thân các công ty AI Mỹ cũng đang vướng tranh cãi liên quan đến dữ liệu huấn luyện và bản quyền. Gần đây, Anthropic có thể phải bắt đầu quy trình bồi thường cho các tác giả theo một thỏa thuận trị giá 1,5 tỷ USD. Tòa án nhận định công ty này đã tải xuống và lưu trữ trái phép hàng triệu cuốn sách có bản quyền để phục vụ huấn luyện AI.

Ở chiều ngược lại, cũng có ý kiến phản bác quan điểm cho rằng doanh nghiệp AI Trung Quốc chỉ có thể bám đuổi bằng chưng cất mô hình. Trong một podcast gần đây, CEO Hugging Face Clem Delangue nói rằng chưng cất chỉ là một phần trong quá trình phát triển mô hình AI hiệu năng cao, đồng thời là kỹ thuật được phần lớn công ty AI sử dụng, bao gồm cả doanh nghiệp Mỹ.

Theo ông, nếu chỉ cần chưng cất là có thể dễ dàng tạo ra mô hình vượt trội, thị trường trong và ngoài Mỹ lẽ ra đã xuất hiện nhiều mô hình mã nguồn mở mạnh hơn. Ông cũng đánh giá Trung Quốc sở hữu lực lượng nghiên cứu AI rất mạnh, đồng thời theo đuổi cách làm nghiên cứu cởi mở và hợp tác hơn so với nhiều công ty Mỹ, qua đó tạo ra lợi thế cạnh tranh.

Nếu chính phủ Mỹ thực sự khởi động tiến trình trừng phạt, cạnh tranh AI giữa Mỹ và Trung Quốc nhiều khả năng sẽ mở rộng từ chuỗi cung ứng bán dẫn và kiểm soát xuất khẩu sang tranh chấp về phương pháp huấn luyện mô hình và quyền sở hữu trí tuệ. Vấn đề then chốt tiếp theo sẽ là Mỹ dựa trên tiêu chí nào để phân định giữa hành vi đánh cắp công nghệ và hoạt động chưng cất mô hình hợp pháp.