Trung Quốc được cho là đang cân nhắc đưa mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) và chip do nước này phát triển vào diện tài sản chiến lược quốc gia, đồng thời xem xét áp dụng cơ chế kiểm soát xuất khẩu. Nếu được triển khai, đây có thể là bước đi khiến cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung mở rộng từ chuỗi cung ứng sang quyền tiếp cận các công nghệ AI cốt lõi.

Theo Cryptopolitan ngày 21/7 (giờ địa phương), Bắc Kinh đang nghiên cứu các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với mô hình AI và chip trong nước. Dự thảo quy định liên quan hiện chưa được công bố, song Trung Quốc được cho là đang chuẩn bị một cơ chế quản lý trực tiếp việc chuyển giao công nghệ trọng yếu ra nước ngoài, đồng thời củng cố năng lực cạnh tranh ngành và khung pháp lý.

Động thái này phản ánh sự thay đổi trong tư duy chiến lược của Trung Quốc. Nếu trước đây nước này tập trung vào việc tiếp cận công nghệ tiên tiến từ bên ngoài, thì nay Bắc Kinh được cho là muốn coi mô hình AI, bán dẫn và robot do mình phát triển là các tài sản cốt lõi cần kiểm soát ngay cả ở khâu xuất khẩu. Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), Viện Nghiên cứu Trung Quốc Mercator (MERICS) và Rhodium Group cũng đưa ra đánh giá theo hướng này.

Bối cảnh của bước đi trên là loạt biện pháp hạn chế xuất khẩu bán dẫn từ Mỹ sang Trung Quốc. Từ tháng 10/2022, Washington đã siết mạnh xuất khẩu chip AI hiệu năng cao và công nghệ sản xuất bán dẫn sang Trung Quốc, sau đó liên tục mở rộng các hạn chế. Trong báo cáo công bố tháng 3, CSIS cho biết sản lượng mạch tích hợp của Trung Quốc đã giảm khoảng 9,8% kể từ năm 2022. Báo cáo cũng nhận định do bị hạn chế tiếp cận công nghệ tiên tiến, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc chưa thể sản xuất chip ở tiến trình dưới 7 nm.

Tuy nhiên, một số đánh giá cho rằng chính các biện pháp này lại thúc đẩy nỗ lực tự chủ công nghệ của Trung Quốc. Nhóm nghiên cứu của CSIS nhận định kiểm soát xuất khẩu của Mỹ không hoàn toàn kìm hãm sự phát triển của ngành, mà ngược lại còn trở thành chất xúc tác cho việc mở rộng đầu tư ở cấp quốc gia, điều chỉnh chính sách mua sắm và đẩy nhanh quá trình chuyển sang sử dụng chip nội địa. Hiện Trung Quốc cũng đang mở rộng đầu tư không chỉ vào bán dẫn mà còn vào mô hình AI nền tảng, hạ tầng AI và robot.

Nền tảng pháp lý cho các biện pháp kiểm soát xuất khẩu tại Trung Quốc cũng đang được củng cố. Theo MERICS, trong tháng 4, Quốc vụ viện Trung Quốc đã triển khai hai quy định liên quan đến an ninh ngành và chuỗi cung ứng, cũng như ứng phó với quyền tài phán ngoài lãnh thổ của các chính phủ nước ngoài. Các quy định mới mở rộng thẩm quyền trừng phạt doanh nghiệp, hạn chế hoạt động và chỉ định các “thực thể ác ý”.

Zheng Shanjie, Chủ nhiệm Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia Trung Quốc, cũng nhấn mạnh trong một bài viết đăng trên Nhân Dân nhật báo hồi tháng 4 rằng Trung Quốc vẫn đối mặt rủi ro “bị bóp nghẹt” do phụ thuộc vào nước ngoài trong các lĩnh vực công nghệ cốt lõi. Theo ông, nước này cần những công cụ chính sách mạnh hơn để ứng phó với chiến lược giảm rủi ro (de-risking) từ bên ngoài.

Jacob Gunter, nhà nghiên cứu tại MERICS, đánh giá quá trình siết chặt an ninh kinh tế của Trung Quốc là một trong những ví dụ cực đoan nhất về phòng vệ công nghiệp trong lịch sử hiện đại.

Thị trường cũng cho rằng Trung Quốc vẫn có thể tạo ra ảnh hưởng đáng kể ngay cả khi chưa kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng AI. Trong báo cáo tháng 5, Rhodium Group nhận định chip AI tiên tiến nhất vẫn là điểm yếu của Trung Quốc, nhưng năng lực cạnh tranh của nước này đang tăng nhanh ở các mảng như mô hình AI, sản xuất chip ở tiến trình trưởng thành, hạ tầng AI và robot.

Nếu Trung Quốc áp dụng cơ chế cấp phép hoặc hạn chế xuất khẩu đối với mô hình AI hay chip tự thiết kế, ngành AI toàn cầu có thể bị tái cấu trúc theo thế hai cực, trong đó Mỹ và Trung Quốc mỗi bên nắm quyền chi phối khả năng tiếp cận một số công nghệ trọng yếu.

Kịch bản này khác với xu hướng trong ba năm qua. Trước đây, kiểm soát xuất khẩu liên quan đến AI chủ yếu diễn ra theo một chiều, khi Mỹ áp hạn chế đối với Trung Quốc. Nhưng nếu Bắc Kinh cũng can thiệp trực tiếp, trật tự quản trị AI toàn cầu có thể chuyển sang thế hai bên cùng hạn chế lẫn nhau ở các công nghệ then chốt.

Dù vậy, hiệu quả thực thi vẫn phụ thuộc lớn vào các kênh phân phối lách kiểm soát. Trong báo cáo công bố tháng 11 năm ngoái, CSIS ước tính rằng bất chấp các biện pháp siết chặt của Mỹ, vẫn có hơn 1 triệu chip AI Nvidia phiên bản giảm hiệu năng được đưa vào Trung Quốc qua các kênh “xám”. Báo cáo này cũng phân tích rằng Huawei đã có được hơn 2 triệu chip do TSMC sản xuất thông qua các bên trung gian. Cũng theo báo cáo, Quốc hội Mỹ đang thúc đẩy một dự luật về an ninh bán dẫn, yêu cầu các GPU AI hiệu năng cao phải tích hợp thiết bị truy vết nguồn gốc.

Hiện thị trường tập trung theo dõi liệu Trung Quốc có chính thức triển khai cơ chế cấp phép hoặc hạn chế xuất khẩu hay không, cũng như phạm vi áp dụng sẽ nghiêng về mô hình AI hay bán dẫn. Nếu Bắc Kinh thực sự siết việc chuyển giao công nghệ AI cốt lõi ra nước ngoài, cạnh tranh AI toàn cầu có thể không còn chỉ là cuộc đua phát triển công nghệ, mà sẽ trở thành cuộc đua giành quyền kiểm soát khả năng tiếp cận các công nghệ trọng yếu.