Trước thời điểm chính phủ Hàn Quốc công bố gói cải cách thuế vào cuối tháng 7, đề xuất áp dụng cơ chế hoàn tiền thuế trực tiếp (direct pay) cho đầu tư vào bán dẫn và pin thứ cấp đang trở thành tâm điểm chú ý. Trong khi Mỹ chi trả tín dụng thuế bằng tiền mặt, còn Nhật Bản hỗ trợ tới một nửa chi phí xây dựng nhà máy, Hàn Quốc gần như chưa có cơ chế hỗ trợ tiền mặt trực tiếp cho các ngành công nghệ cao.

Giới doanh nghiệp nhiều năm qua liên tục cảnh báo khác biệt về cách thức hỗ trợ thuế có thể dẫn tới chênh lệch về tốc độ đầu tư. Khi Mỹ, Nhật Bản và châu Âu đẩy mạnh hỗ trợ trực tiếp bằng tiền mặt, Hàn Quốc vẫn chủ yếu áp dụng hình thức khấu trừ thuế sau khi phát sinh nghĩa vụ thuế. Điều này làm dấy lên lo ngại nước này có thể hụt nhịp trong cuộc đua đầu tư vào các lĩnh vực chiến lược như bán dẫn và pin thứ cấp.

Theo các nguồn tin trong ngành ngày 8/7, gói cải cách thuế lần này được dự báo sẽ tập trung vào việc điều chỉnh thuế bất động sản theo hướng ưu tiên người mua để ở, đồng thời giải quyết các vấn đề dân sinh và giảm phân hóa. Bên cạnh đó, các ưu đãi thuế dành cho động lực tăng trưởng tương lai cũng đang được đưa ra thảo luận. Trong bối cảnh khả năng mở rộng khấu trừ thuế cho các dự án công nghệ chiến lược quốc gia, gồm cả siêu dự án bán dẫn AI, được đưa vào dự thảo, câu hỏi liệu Hàn Quốc có triển khai cơ chế hoàn tiền thuế trực tiếp hay không đang thu hút sự quan tâm lớn của khối công nghiệp công nghệ cao.

Hoàn tiền thuế trực tiếp là cơ chế cho phép doanh nghiệp nhận tiền mặt đối với phần tín dụng thuế chưa thể khấu trừ, bất kể đang có lãi hay thua lỗ. Với cơ chế hiện hành, ưu đãi thuế cho công nghệ chiến lược quốc gia chỉ phát huy tác dụng khi doanh nghiệp phát sinh thuế thu nhập doanh nghiệp. Vì vậy, các công ty đang trong giai đoạn đầu tư lớn và chưa có lợi nhuận gần như không thể hưởng lợi ngay từ chính sách này.

Theo luật ưu đãi thuế hiện hành, các khoản đầu tư vào cơ sở thương mại hóa thuộc lĩnh vực công nghệ chiến lược quốc gia được khấu trừ 15% đối với doanh nghiệp lớn và vừa, và 25% đối với doanh nghiệp nhỏ. Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất là ưu đãi này chỉ có ý nghĩa với các doanh nghiệp có nghĩa vụ nộp thuế thu nhập doanh nghiệp.

Điểm nghẽn nằm ở đặc thù đầu tư của ngành. Một nhà máy bán dẫn hay pin thứ cấp thường cần vốn lên tới hàng nghìn tỷ won và mất ít nhất 2-3 năm từ khi khởi công đến khi sản xuất hàng loạt, trong thời gian đó doanh nghiệp thường thua lỗ. Không có thuế để khấu trừ, tín dụng thuế trên thực tế rất khó phát huy hiệu quả. Phần chưa khấu trừ có thể được chuyển sang tối đa 10 năm sau, nhưng khoảng cách quá lớn giữa thời điểm đầu tư và thời điểm được hưởng ưu đãi bị cho là làm giảm hiệu quả hỗ trợ đúng lúc.

Bất cập này cũng thể hiện rõ qua khảo sát. Theo cuộc khảo sát đối với 100 doanh nghiệp công nghiệp công nghệ cao thuộc diện được hưởng khấu trừ thuế cho công nghệ chiến lược quốc gia, do Phòng Thương mại và Công nghiệp Hàn Quốc phối hợp với Hiệp hội Công nghiệp Pin Hàn Quốc, Hiệp hội Công nghiệp Màn hình Hàn Quốc và Hiệp hội Bio Hàn Quốc thực hiện, 50% số doanh nghiệp được hỏi cho biết từng phải chuyển phần khấu trừ sang năm sau vì số thuế phải nộp thấp hơn mức tín dụng thuế được hưởng. Ở nhóm doanh nghiệp lớn, tỷ lệ này lên tới 90,9%, cao hơn đáng kể so với doanh nghiệp vừa ở mức 33,3% và doanh nghiệp nhỏ ở mức 54%.

Khảo sát cũng cho thấy nhu cầu từ doanh nghiệp là rất rõ ràng. Có tới 80% số đơn vị tham gia cho rằng nếu áp dụng cơ chế hoàn tiền thuế trực tiếp, dòng tiền sẽ được cải thiện, qua đó hỗ trợ triển khai hoặc mở rộng đầu tư. Chỉ 20% nhận định biện pháp này “không giúp nhiều”.

Việc phải chuyển phần khấu trừ sang năm sau cũng không phải hiện tượng nhất thời. Có 51% doanh nghiệp dự báo khả năng tiếp tục phải chuyển phần ưu đãi thuế chưa sử dụng, do chênh lệch giữa kế hoạch đầu tư và lợi nhuận hoạt động trong năm nay. Tỷ lệ này ở doanh nghiệp lớn là 81,8%, cao hơn doanh nghiệp nhỏ với 60% và doanh nghiệp vừa với 30,8%.

Giới kinh doanh vì vậy kêu gọi Hàn Quốc tham khảo mô hình direct pay theo Đạo luật Giảm lạm phát (IRA) của Mỹ, để không chỉ các tập đoàn lớn mà cả nhóm vật liệu - linh kiện - thiết bị (sobujang), vốn chịu áp lực đầu tư ban đầu cao, cũng có thể nhận được lợi ích ngay khi đầu tư. Kang Seok-gu, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu của Phòng Thương mại và Công nghiệp Hàn Quốc, cho biết cơ chế khấu trừ thuế thu nhập doanh nghiệp hiện nay bị doanh nghiệp xem là nghịch lý, vì càng đầu tư lớn thì khả năng tận dụng ưu đãi trước mắt lại càng hạn chế. Ông kêu gọi Quốc hội và chính phủ sớm vào cuộc để triển khai direct pay, giúp doanh nghiệp sớm hiện thực hóa lợi ích thuế và tái đầu tư kịp thời.

Nhiều nước phát triển hiện đã chuyển mạnh sang các hình thức hỗ trợ bằng tiền mặt. Tại Mỹ, thông qua IRA, doanh nghiệp có thể nhận toàn bộ giá trị tín dụng thuế bằng tiền mặt hoặc chuyển nhượng cho doanh nghiệp khác. Tại Nhật Bản, để phục hồi ngành bán dẫn, chính phủ đang hỗ trợ trực tiếp 30-50% chi phí xây dựng nhà máy cho cơ sở Kumamoto của TSMC và các doanh nghiệp trong nước như Rapidus.

Châu Âu cũng đi theo xu hướng tương tự. Tại Pháp, chính sách ưu đãi thuế đầu tư cho công nghiệp xanh có hiệu lực từ tháng 3/2024 cho phép khấu trừ thuế thu nhập doanh nghiệp, đồng thời hoàn tiền mặt đối với phần tín dụng thuế còn dư cho các khoản đầu tư vào lĩnh vực công nghệ cao như pin thứ cấp. Canada cũng đã triển khai cơ chế hoàn tiền mặt tương đương tối đa 30% giá trị đầu tư vốn cho công nghệ sạch.

Trong khi đó, Hàn Quốc hiện vẫn chủ yếu dựa vào một kênh hỗ trợ là khấu trừ thuế thu nhập doanh nghiệp đối với các công nghệ chiến lược quốc gia như bán dẫn, pin thứ cấp và AI. Hỗ trợ tiền mặt trực tiếp gần như vắng bóng. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ cao ngày càng mang tính đối đầu giữa các quốc gia, nhiều ý kiến cho rằng doanh nghiệp Hàn Quốc đang phải bước vào cuộc đua với bất lợi rõ rệt.

Nếu áp dụng cơ chế hoàn tiền thuế trực tiếp, không chỉ các doanh nghiệp lớn mà cả doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nhóm sobujang, vốn chịu áp lực chi phí đầu tư ban đầu cao, cũng có thể cải thiện thanh khoản. Tuy nhiên, giới chức tài chính được cho là vẫn đang thận trọng do lo ngại nguy cơ sụt giảm nguồn thu ngân sách trên diện rộng. Vì vậy, phạm vi áp dụng và quy mô triển khai nhiều khả năng sẽ còn gây tranh luận. Một đại diện trong ngành nhận định, khi đầu tư công nghiệp đã trở thành cuộc đua về tốc độ, gói cải cách thuế lần này cần bao gồm các biện pháp hỗ trợ thực chất như hoàn tiền thuế trực tiếp.