Khi giao diện não - máy tính (BCI), kính thông minh tích hợp AI hay tay giả robot lần lượt bước ra khỏi thế giới viễn tưởng, nhiều hình dung từng gắn với cyberpunk đang dần trở thành hiện thực. Tuy nhiên, theo giới quan sát, điều thể loại này dự báo chính xác nhất không nằm ở công nghệ tăng cường con người, mà ở việc quyền lực ngày càng tập trung vào các tập đoàn công nghệ thống trị không gian số.

Theo Decrypt ngày 28/6 (giờ địa phương), cyberpunk đang được nhìn nhận lại trong bối cảnh kỷ nguyên AI và các nền tảng số bùng nổ.

Trong nhiều thập kỷ, cyberpunk khắc họa một xã hội tương lai nơi các tập đoàn khổng lồ, hacker, AI, thực tế ảo (VR) và công nghệ cấy ghép cơ thể cùng tồn tại. Đến nay, nhiều yếu tố trong bức tranh đó đã xuất hiện: từ BCI của Neuralink do Elon Musk sáng lập, kính thông minh dựa trên AI đến các tay giả robot ngày càng tinh vi. Song song với đó, OpenAI, xAI, Anthropic, Meta và Google ngày càng trở thành những nền tảng có sức chi phối mạnh mẽ đến cách hàng tỷ người làm việc và giao tiếp.

Ken Goffman, một gương mặt tiêu biểu của văn hóa Internet thời kỳ đầu, cho biết đã từng có kỳ vọng rằng Internet sẽ giúp phân tán quyền lực khỏi chính phủ và các tập đoàn lớn. Nhưng thực tế lại diễn ra theo chiều ngược lại. Theo ông, thay vì phân quyền, chính các công ty tạo ra công nghệ lại trở thành những tổ chức quyền lực nhất thế giới.

Goffman nhận định, ngay cả những hình dung phản địa đàng trước đây cũng từng giống một cuộc chơi nhiều hơn là một viễn cảnh thật sự. Nhưng tương lai thực tế lại xuất hiện theo cách ít kịch tính hơn, đời thường hơn. Ông mô tả rằng ngay cả ngày tận thế, nếu xảy ra, cũng không giống trong phim mà nhàm chán và bình thường hơn nhiều.

Ông cũng nhắc tới sự thay đổi của văn hóa Internet. Trước đây, Goffman hoạt động dưới bút danh “R.U. Sirius”. Tuy nhiên, khi các nền tảng gắn với danh tính thật như Facebook nổi lên, ông quay lại dùng tên thật và xem đó là dấu mốc cho thấy kỷ nguyên ẩn danh trên Internet bắt đầu khép lại.

Một số phân tích khác cũng cho rằng cyberpunk dự báo chính xác nhất về cấu trúc quyền lực, chứ không chỉ về công nghệ. Syra Chess, giáo sư nghiên cứu giải trí và truyền thông tại Đại học Georgia, cho rằng cốt lõi của cyberpunk không nằm ở tay giả robot hay kính thông minh, mà ở viễn cảnh doanh nghiệp kiểm soát không gian số.

Theo bà, điều đáng lo hơn bản thân AI là cấu trúc kiểm soát và cách xã hội xây dựng diễn ngôn xoay quanh công nghệ này. Nếu AI chỉ được tiếp nhận trong một số khuôn mẫu nhất định, các thế hệ sau có thể sẽ khó hình dung ra những khả năng khác.

Môi trường Internet cũng được cho là đang chuyển dần từ mở sang khép kín. Về bản chất, Internet vẫn cho phép mọi người truy cập, nhưng các dịch vụ AI và phần mềm ngày càng vận hành theo mô hình thuê bao và hệ sinh thái đóng.

Chess bày tỏ lo ngại trước sự lan rộng của các trợ lý lập trình AI. Theo bà, nguy cơ phụ thuộc vào AI thay vì tự hiểu hệ thống đang tăng lên. Với những ai muốn xây dựng công nghệ không lệ thuộc doanh nghiệp, lập trình viên rốt cuộc vẫn phải tự nắm được cấu trúc lập trình và cách hệ thống vận hành.

Ở chiều ngược lại, các phong trào phản ứng cũng bắt đầu hình thành. Văn hóa “cyberdeck” - tự lắp máy tính từ phần cứng tái sử dụng và phần mềm mã nguồn mở - đang lan rộng. Trong khi đó, cộng đồng phát triển mã nguồn mở và các nhà hoạt động về quyền riêng tư tiếp tục tìm cách ứng phó với hệ sinh thái AI ngày càng khép kín.

Tại một số địa phương, làn sóng phản đối các trung tâm dữ liệu AI cũng gia tăng. Nhiều cộng đồng địa phương phản đối các dự án mới do lo ngại lượng nước tiêu thụ, nhu cầu điện năng và gánh nặng môi trường.

Tiền mã hóa và blockchain cũng được xem là mang đậm tinh thần cyberpunk. Project Spartacus từng sử dụng mạng Bitcoin để lưu trữ vĩnh viễn hồ sơ của WikiLeaks về chiến tranh Afghanistan. Cũng trong năm 2023, người ta xác nhận rằng một bản sao whitepaper của Bitcoin từng được tích hợp trong hệ điều hành macOS của Apple. Theo đánh giá, việc dùng mã hóa và mạng phi tập trung để đối trọng với quyền lực của chính phủ và doanh nghiệp có nhiều điểm tương đồng với thế giới quan cyberpunk.

Dù vậy, tâm lý chống các công ty công nghệ trong một số trường hợp cũng đã chuyển thành xung đột ngoài đời thực. Tháng 4, một nghi phạm bị bắt với cáo buộc ném bom xăng vào nhà riêng của Sam Altman, CEO OpenAI, đồng thời đe dọa trụ sở công ty.

Chess cho rằng Gen Z và thế hệ Alpha sẽ là lực lượng dẫn dắt làn sóng thay đổi tiếp theo. Theo bà, đây là những thế hệ có góc nhìn phức hợp hơn về công nghệ, do lớn lên cùng các công cụ số ngay từ sớm.

Sau cùng, thông điệp quan trọng nhất mà cyberpunk để lại không phải là công nghệ tương lai sẽ trông như thế nào, mà là câu hỏi ai kiểm soát công nghệ và công nghệ được sử dụng vì ai. Khi AI và các nền tảng công nghệ mở rộng tầm ảnh hưởng trong toàn xã hội, vấn đề quyền lực và kiểm soát mà cyberpunk từng đặt ra không còn là tưởng tượng văn học, mà đã trở thành bài toán hiện hữu của hệ sinh thái số.