Nghi vấn một truyện ngắn đoạt Annual Commonwealth Short Story Prize được viết bằng AI đang làm nóng tranh luận trong giới văn học, đồng thời phơi bày những lỗ hổng trong quy trình chấm giải và xác minh của ngành xuất bản.

Theo The Verge ngày 22/5 (giờ địa phương), “The Serpent in the Grove” của Zamir Nazir, tác phẩm được tạp chí văn học Anh Granta đăng tải, đã bị đặt dấu hỏi vì văn phong gợi liên tưởng đến đầu ra của các mô hình ngôn ngữ lớn.

Một trong những người lên tiếng sớm nhất là Nabil S. Qureshi, cựu học giả AI thỉnh giảng tại Mercatus Center thuộc Đại học George Mason. Ông cho rằng chỉ riêng hai câu mở đầu cũng đủ tạo ra nghi ngờ lớn. Theo Qureshi, bài viết có nhịp điệu và cách triển khai khá đặc trưng, khó lý giải bằng lối viết thông thường, và giống văn bản do AI tạo ra hơn là bản thảo chỉ được AI hỗ trợ biên tập. Dù vậy, ông cũng thừa nhận không thể khẳng định chắc chắn.

Điểm mấu chốt là ngay cả khi nghi vấn xuất hiện, việc chứng minh vẫn gần như bất khả thi. Razmi Farook, Tổng thư ký Quỹ Commonwealth, cho biết tổ chức này yêu cầu tác giả dự thi xác nhận đây là tác phẩm gốc, chưa từng công bố. Với các tác giả vào chung khảo, ban tổ chức cũng nhận được cam kết trực tiếp rằng họ không sử dụng AI để viết bản thảo. Theo Farook, trong bối cảnh chưa có công cụ hay quy trình phát hiện đủ tin cậy, quỹ và giải thưởng hiện vẫn buộc phải dựa vào cam kết của tác giả.

Phản ứng của Granta càng khiến tranh cãi lan rộng. Sigrid Rausing, nhà phát hành của tạp chí, cho biết bà đã nhập nội dung tác phẩm vào Claude của Anthropic để hỏi về khả năng văn bản do AI tạo ra. Phản hồi nhận được cho rằng gần như không thể xem đây là sản phẩm được tạo ra mà không có sự can thiệp của con người. Tuy nhiên, Claude vốn không phải công cụ chuyên dùng để phát hiện AI, mà là một chatbot dựa trên mô hình ngôn ngữ lớn. Rausing nói ban giám khảo có thể đã trao giải cho một tác phẩm có sử dụng AI trái với tinh thần cuộc thi, nhưng hiện không có cách nào biết chắc, thậm chí có thể sẽ không bao giờ xác định được.

Tại thị trường xuất bản, những trường hợp tương tự cũng ngày càng nhiều. Nhiều bài viết do AI tạo ra đã được đăng tải dưới tên các tác giả không có thật. Hồi tháng 3, kế hoạch xuất bản tiểu thuyết kinh dị “Shy Girl” của Mia Ballard cũng bị hủy sau nghi vấn tác phẩm có sử dụng AI. Ballard bác bỏ cáo buộc và cho rằng trách nhiệm thuộc về một biên tập viên bên ngoài. Bản thân Nazir cũng từng bị nghi ngờ về danh tính, nhưng Kevin Jared Hosein, một tác giả từng đoạt giải, xác nhận Nazir là người có thật.

Ranh giới về mức độ được phép sử dụng AI trong sáng tác hiện cũng chưa rõ ràng. Nhà văn Olga Tokarczuk gần đây cho biết tại một sự kiện rằng bà có dùng AI trong quá trình làm việc. Tuy nhiên, trong phát biểu sau đó, bà nói không dùng AI để viết tác phẩm mới, mà chỉ sử dụng công cụ này để hệ thống hóa tư liệu và kiểm tra thông tin nhanh hơn, trong khi khâu xác minh cuối cùng vẫn do bà tự thực hiện.

Ngay cả các công cụ phát hiện AI cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Pangram xếp tác phẩm của Nazir vào nhóm “100% do AI tạo ra”, đồng thời cho rằng hai tác phẩm đoạt giải năm 2026 và một tác phẩm đoạt giải năm 2025 cũng có khả năng được viết bằng AI. Trong khi đó, nhiều bản thảo khác do con người viết lại được hệ thống phân loại là “100% do con người”. Điều này cho thấy tranh cãi khó sớm khép lại, khi giới văn học vẫn chưa có cách phân định rạch ròi đâu là văn bản do AI tạo ra và đâu là tác phẩm của con người.