Ngành sản xuất Nhật Bản đang xem nhà máy là trọng tâm mới trong cuộc cạnh tranh AI, khi các doanh nghiệp tăng tốc ứng dụng robot và tự động hóa dựa trên dữ liệu sản xuất tích lũy nhiều năm. Trong bối cảnh Mỹ và Trung Quốc dẫn dắt cuộc đua mô hình AI quy mô lớn và hạ tầng bán dẫn, Nhật Bản chọn hướng đi riêng ở AI công nghiệp.

Theo Cryptopolitan ngày 19/5/2026, nhiều doanh nghiệp Nhật gần đây đẩy nhanh quá trình nâng cấp hệ thống tự động hóa nhà máy theo hướng “Physical AI”. Đây là khái niệm chỉ các hệ thống AI có khả năng nhận biết môi trường thực, đánh giá tình huống, hành động theo thời gian thực và phối hợp với con người. Nếu robot công nghiệp truyền thống chủ yếu đảm nhiệm các tác vụ lặp lại, Physical AI được kỳ vọng mở rộng sang những công việc phức tạp và khó dự đoán hơn.

Một trong những động thái đáng chú ý nhất đến từ Fanuc, hãng robot công nghiệp hàng đầu của Nhật Bản. Ngày 13/5, công ty công bố kế hoạch hợp tác với Google để phát triển robot AI có thể hiểu chỉ dẫn bằng giọng nói hoặc chữ viết tay, từ đó tự thực hiện các tác vụ trong nhà máy. Theo Fanuc, hệ thống này dựa trên mô hình AI Gemini của Google, cho phép điều khiển robot trong nhà máy mà không cần kỹ năng lập trình.

Fanuc cũng cho biết sẽ tăng khả năng tương thích của robot với phần mềm của Google, đồng thời mở hệ sinh thái phần mềm vốn mang tính khép kín cho các đối tác bên ngoài. Trước đó, vào tháng 12 năm ngoái, công ty đã công bố hợp tác với Nvidia. Abe Kenichiro, giám đốc điều hành Fanuc, cho biết việc tự xây dựng toàn bộ hệ sinh thái AI có những giới hạn nhất định, vì vậy công ty đang chuyển sang chiến lược tận dụng đồng thời nền tảng AI của nhiều doanh nghiệp.

Tài sản cốt lõi mà Nhật Bản kỳ vọng hiện nằm ở dữ liệu được tích lũy qua nhiều năm tại các nhà máy. Trong nhiều thập kỷ, ngành sản xuất nước này vận hành dựa trên kinh nghiệm thực địa và bí quyết của lực lượng lao động lành nghề. Gần đây, các doanh nghiệp đang đẩy mạnh chuyển những kinh nghiệm đó thành dữ liệu huấn luyện AI. Nomura Securities đánh giá kinh nghiệm sản xuất lâu năm và dữ liệu nhà máy có thể trở thành nền tảng cạnh tranh quan trọng cho robot hình người dùng trong công nghiệp.

Tuy nhiên, bối cảnh thị trường hiện không dễ dàng. Theo Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR), thị phần robot công nghiệp toàn cầu của các nhà sản xuất Nhật đã giảm từ khoảng 80% trong thập niên 1990 xuống còn khoảng 40% hiện nay. Đà đi lên của doanh nghiệp Trung Quốc cũng ngày càng rõ nét, với các công ty như Estun Automation và Inovance Technology nhanh chóng mở rộng hiện diện trên thị trường robot hình người.

Dù vậy, Nhật Bản vẫn cho rằng nước này còn dư địa cạnh tranh nhờ thế mạnh về công nghệ điều khiển chuyển động chính xác, linh kiện cốt lõi cho robot và năng lực trong lĩnh vực thiết bị bán dẫn. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp robot Trung Quốc vẫn phụ thuộc vào linh kiện và thiết bị máy móc do Nhật sản xuất.

Các công ty Nhật cũng đang dịch chuyển khỏi cách tiếp cận nặng về phần cứng để thúc đẩy xây dựng nền tảng AI công nghiệp kết hợp phần mềm và điện toán đám mây. ARUM Inc phát triển dây chuyền sản xuất tự động hoàn toàn TTMC cho lĩnh vực gia công linh kiện kim loại và đang mở rộng thị trường tại Nhật Bản cũng như nước ngoài. Trong khi đó, Fairy Devices thu thập dữ liệu thao tác của các kỹ thuật viên lành nghề thông qua thiết bị AI đeo được, sau đó sử dụng nguồn dữ liệu này để huấn luyện mô hình AI cho các công việc chuyên môn.

Chính phủ Nhật Bản cũng đã tham gia thúc đẩy lĩnh vực này. Tại cuộc họp báo đầu năm nay, Thủ tướng Takaichi Sanae công bố kế hoạch tăng tốc đổi mới Physical AI và mở rộng ra thị trường toàn cầu. Định hướng của chính phủ là tận dụng nguồn dữ liệu chất lượng cao trong nước, đặc biệt là tri thức tích lũy lâu năm tại các nhà máy, để huấn luyện robot AI. Sau chủ trương hỗ trợ nội địa hóa mô hình AI đa dụng vào tháng 12/2025, chính phủ dự kiến đầu tư 1 nghìn tỷ yên trong 5 năm tới để hỗ trợ phát triển Physical AI “phiên bản Nhật”.

Theo giới công nghiệp, chiến lược AI của Nhật Bản đang đi theo quỹ đạo khác với cuộc đua mô hình siêu lớn do Mỹ dẫn dắt. Dù chậm hơn trong mảng mô hình AI quy mô lớn, Nhật Bản vẫn được đánh giá có lợi thế trong sản xuất và robot khi đưa AI vào môi trường vận hành thực tế. Với cách tiếp cận này, năng lực cạnh tranh của Nhật sẽ được kiểm chứng trực tiếp ngay tại các nhà máy.