Data center tại Mỹ đang gây ra khoảng 25 tỷ USD chi phí môi trường và y tế mỗi năm, trong bối cảnh làn sóng mở rộng hạ tầng phục vụ AI làm nhu cầu điện tăng mạnh và kéo theo áp lực ô nhiễm không khí, theo một nghiên cứu mới.

TechRadar ngày 29/4 dẫn báo cáo nghiên cứu do Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER) công bố, trong đó nhà kinh tế Nicholas Z. Muller thuộc Carnegie Mellon University phân tích nhu cầu điện cùng tác động từ phát thải khí ô nhiễm và khí nhà kính của khoảng 2.800 data center đang vận hành tại Mỹ.

Nghiên cứu không chỉ tính mức điện năng mà các cơ sở này tiêu thụ trực tiếp, mà còn bao gồm cả chi phí môi trường gián tiếp phát sinh từ hoạt động phát điện để đáp ứng nhu cầu của chúng.

Theo ước tính của Muller, tổng chi phí ngoại tác vào khoảng 25 tỷ USD mỗi năm. Trong đó, phần gắn trực tiếp với việc sử dụng AI vào khoảng 3,7 tỷ USD. Ông cũng dự báo nếu các kế hoạch mở rộng data center hiện nay được triển khai, mức thiệt hại này có thể tăng tới 85% trong ngắn hạn.

Nghiên cứu đồng thời cảnh báo rủi ro sức khỏe đối với cư dân sống gần data center đang gia tăng. Việc phơi nhiễm bụi mịn PM2.5 phát sinh từ quá trình sản xuất điện có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh phổi, bệnh tim và tử vong sớm. Kéo theo đó là áp lực lớn hơn lên hệ thống y tế địa phương và chi phí chăm sóc sức khỏe của người dân.

Cơ cấu nguồn điện cũng là một vấn đề được báo cáo nhấn mạnh. Nghiên cứu cho biết trong bối cảnh chính quyền Trump theo đuổi quan điểm không ủng hộ năng lượng tái tạo, đã xuất hiện đề xuất tái khởi động các nhà máy điện dùng nhiên liệu hóa thạch từng ngừng hoạt động để đáp ứng nhu cầu điện tăng vọt từ data center. Diễn biến này có thể làm phát thải khí nhà kính và các chất gây ô nhiễm không khí tiếp tục gia tăng.

Muller cho rằng một phần phát thải hiện nay nhiều khả năng sẽ chuyển thành những chi phí xã hội bộc lộ trong tương lai. Nói cách khác, quá trình mở rộng hạ tầng AI của thế hệ hiện tại có thể đẩy gánh nặng sang các thế hệ sau.

Đáng chú ý, nghiên cứu nhận định phần lớn chi phí ngoại tác nói trên không do các doanh nghiệp công nghệ thúc đẩy xây dựng data center trực tiếp gánh chịu. Theo báo cáo, các công ty công nghệ trong nhiều trường hợp còn được hưởng ưu đãi thuế khi đầu tư trung tâm dữ liệu mới, trong khi chi phí mở rộng lưới điện và hạ tầng truyền tải lại thường trở thành gánh nặng của cộng đồng địa phương hoặc khu vực công.

Nghiên cứu cũng chỉ trích việc chính quyền Trump đưa ra cơ chế “cam kết bảo vệ người trả tiền điện”, theo hướng yêu cầu doanh nghiệp công nghệ chia sẻ một phần chi phí phát điện bổ sung. Tuy nhiên, cơ chế này chỉ mang tính tự nguyện, thiếu tính ràng buộc và chưa quy định rõ trách nhiệm.

Trên thực tế, xung đột tại nhiều địa phương ở Mỹ đang gia tăng. Một số khu vực ghi nhận giá điện tăng mạnh do nhu cầu điện từ data center, trong khi lợi ích việc làm không như kỳ vọng. Lý do là các dự án này có thể tạo thêm việc làm trong giai đoạn xây dựng, nhưng khi đi vào vận hành, mức độ tự động hóa cao khiến nhu cầu tuyển dụng thường xuyên không lớn.

Nghiên cứu thừa nhận AI có thể giúp nâng năng suất và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, báo cáo cũng cho rằng cư dân sống gần data center có thể không sẵn sàng chấp nhận các dự án này nếu họ phải gánh thêm thiệt hại môi trường và chi phí y tế. Trong bối cảnh đó, số nhóm cư dân phản đối xây dựng data center trên khắp nước Mỹ đang gia tăng, khiến một số dự án lớn bị trì hoãn hoặc hủy bỏ.

Dư luận về AI cũng có xu hướng xấu đi. Một cuộc khảo sát cho thấy có tới 71% người Mỹ cho rằng AI có thể khiến việc làm suy giảm trong dài hạn, trong khi 47% nhận định công nghệ này nhiều khả năng sẽ gây tác động tiêu cực đến nhân loại.

Vì vậy, tranh luận về việc mở rộng data center không còn chỉ là câu chuyện đầu tư công nghệ hay cạnh tranh AI, mà đã lan sang các xung đột xã hội liên quan đến sức khỏe cộng đồng, giá điện, ưu đãi thuế và cách phân bổ chi phí hạ tầng.