Lứa sinh viên tốt nghiệp năm 2026 tại Mỹ - thế hệ lớn lên cùng ChatGPT trong giảng đường - đang bước vào thị trường lao động, kéo theo một thay đổi rõ rệt trong cách doanh nghiệp đánh giá ứng viên. Từ môi trường đại học đến khâu tuyển dụng, ranh giới giữa ứng dụng AI hiệu quả và hành vi gian lận ngày càng trở thành tiêu chí quan trọng.

Theo Business Insider ngày 23/4 (giờ địa phương), AI đã làm thay đổi sâu sắc cách sinh viên học tập, từ nghe giảng đến hoàn thành bài tập, và hiện tác động trực tiếp đến tiêu chuẩn tuyển dụng đối với các vị trí văn phòng đầu vào.

Một ví dụ tiêu biểu là công cụ AI mang tên Einstein, từng kết nối với hệ thống quản lý học tập Canvas để tự động hóa quá trình học và làm bài. Dịch vụ này từng thu hút hơn 100.000 người dùng trước khi phải đóng cửa theo yêu cầu từ nền tảng. Nhà phát triển sau đó đặt câu hỏi: nếu toàn bộ việc học đều có thể tự động hóa, giáo dục đại học còn mang ý nghĩa gì?

Trên thị trường lao động, khả năng ứng dụng AI đang dần trở thành một lợi thế cạnh tranh mới. Nhiều doanh nghiệp ưu tiên những ứng viên biết sử dụng AI sát với yêu cầu công việc thực tế, thay vì chỉ nhìn vào điểm số hay hồ sơ học tập. Kỳ vọng về một thế hệ thành thạo công cụ AI một cách tự nhiên cũng góp phần thúc đẩy xu hướng này.

Tuy nhiên, phụ thuộc quá mức vào AI cũng có thể trở thành điểm yếu của ứng viên. Các chuyên gia cho rằng tư duy phản biện và năng lực giải quyết vấn đề - những kỹ năng bổ trợ cho công nghệ - sẽ là yếu tố cốt lõi. Khi AI ngày càng tạo ra đầu ra thay con người, khả năng đánh giá, chọn lọc và vận dụng kết quả do AI tạo ra lại càng quan trọng.

Tại các trường đại học, việc dùng AI hiện đã trở nên phổ biến. Khảo sát của Gallup thực hiện vào mùa thu năm ngoái cho thấy hơn một nửa sinh viên sử dụng AI hằng tuần cho bài tập, và nhiều người xem đây là công cụ quan trọng giúp cải thiện kết quả học tập cũng như chuẩn bị cho nghề nghiệp. Song song với đó, tỷ lệ bài nộp có mức độ can thiệp cao của AI cũng tăng nhanh, làm dấy lên tranh luận về liêm chính học thuật.

Các công cụ hỗ trợ gian lận bằng AI cũng phát triển nhanh chóng. Không chỉ dừng ở việc tạo bài luận, thị trường còn xuất hiện các công cụ viết lại câu chữ để che giấu vết AI, hay phần mềm hỗ trợ phỏng vấn theo thời gian thực. Trong khi đó, một bộ phận sinh viên cho rằng cần phân biệt rõ giữa việc dùng AI như công cụ hỗ trợ và việc để AI thay thế hoàn toàn phần việc lẽ ra do con người thực hiện.

Cả đại học lẫn doanh nghiệp đều nhìn nhận AI là công cụ khó có thể né tránh, nhưng hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào cách sử dụng. Chủ tịch Hiệp hội các đại học Mỹ (AAU), bà Lynn Pasquerella, nhận định AI có thể cung cấp giải thích tức thời, phản hồi nhanh và hỗ trợ xử lý các tác vụ phức tạp, tương tự một gia sư cá nhân hóa. Tuy vậy, bà cũng cảnh báo rủi ro khi sinh viên phó mặc quá nhiều quá trình tư duy cho AI.

Nghiên cứu do MIT công bố năm ngoái cũng cho thấy nhóm liên tục dùng ChatGPT để viết bài luận đạt kết quả thấp hơn nhóm dùng Google hoặc không sử dụng công cụ hỗ trợ, xét trên các chỉ số thần kinh, ngôn ngữ và hành vi.

Bối cảnh việc làm hiện nay càng khiến tranh luận thêm gay gắt. Tính đến tháng 12 năm ngoái, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm mới tốt nghiệp đại học tại Mỹ ở mức dưới 6%, cao nhất kể từ năm 2021. Khi doanh nghiệp dần để AI đảm nhiệm các công việc văn phòng lặp lại ở cấp đầu vào, nhu cầu tuyển người có thể tạo ra hiệu quả ngay lập tức cũng tăng lên, thay vì tuyển rồi mới đào tạo.

Trong xu hướng đó, các trường đại học đứng trước bài toán kép: vừa phải dạy sinh viên cách sử dụng AI hiệu quả, vừa phải bảo toàn những năng lực nền tảng như tư duy phản biện, viết và giải quyết vấn đề trong lớp học.