Sau khi rời Apple năm 1985, Steve Jobs thành lập NeXT và từng tiến rất gần tới một thỏa thuận quan trọng với IBM. Nếu thành công, đây có thể là liên minh đủ sức thay đổi cục diện thị trường máy tính cá nhân. Tuy nhiên, thương vụ cuối cùng đổ vỡ ngay trước giờ chót sau khi Jobs quyết định rút lui.

Trọng tâm của kế hoạch hợp tác là IBM sẽ cấp phép hệ điều hành NeXTstep để triển khai trên dòng PC PS/2 và các máy trạm kỹ thuật của hãng.

Với NeXT khi đó, đây là cơ hội đặc biệt quan trọng. Công ty đang gặp khó khăn về tài chính, trong khi IBM là gã khổng lồ thống trị thị trường doanh nghiệp. Một liên minh với IBM không chỉ giúp NeXT củng cố nguồn lực tài chính mà còn có thể tạo thế đối trọng với Microsoft.

Brent Schlender, cựu phóng viên The Wall Street Journal và Fortune, đồng tác giả cuốn Becoming Steve Jobs, cho biết nguyên nhân khiến thỏa thuận không thành phần lớn xuất phát từ chính Steve Jobs. Theo ông, Jobs thời điểm đó rất cứng rắn và không phải là người đàm phán theo cách cân nhắc đầy đủ lập trường của đối tác.

Cuốn sách “Next Steve Jobs”, viết về 12 năm sau khi Jobs sáng lập NeXT, cũng kể lại chi tiết hơn về hậu trường thương vụ này.

Theo cuốn sách, IBM theo đuổi liên minh với NeXT với mức độ cam kết rất cao. Các kỹ sư của hãng đã tham gia sâu vào quá trình chuyển phần mềm NeXT sang máy PS/2. IBM thậm chí còn lên kế hoạch cải tạo một nhà máy cũ tại Kentucky thành cơ sở lắp ráp để sản xuất các thiết bị chạy NeXTstep.

Thỏa thuận dự kiến không chỉ dừng ở một phiên bản phần mềm, mà còn bao gồm khả năng gia hạn hợp tác cho các bản phát hành tiếp theo. Nếu NeXTstep thành công, IBM sẽ có thêm một nguồn doanh thu hấp dẫn. Khi đó, nếu kết hợp được nguồn vốn của Ross Perot, mạng lưới thị trường toàn cầu của IBM, đế chế bán lẻ của Businessland và phần mềm đột phá của NeXT, liên minh này có thể kìm hãm đà bành trướng của Microsoft trong lĩnh vực điện toán cá nhân.

IBM đồng thời cũng thử nghiệm NeXTstep trên RS/6000, dòng workstation hiệu năng cao mới của hãng, và phản hồi ban đầu được cho là rất tích cực. Sau khi xem bản trình diễn phần mềm của NeXT, đại diện Cell Oil đã mô tả hệ thống này là “nhanh đến khó tin” và bày tỏ ý định mua hàng nghìn máy.

Dù vậy, khi các cuộc đàm phán bước vào giai đoạn then chốt, Jobs lại rơi vào thế giằng co. Ông hiểu rằng bắt tay với IBM có thể mang ý nghĩa sống còn đối với NeXT, nhưng các điều khoản hợp tác lại đi ngược với cách ông muốn kiểm soát công nghệ của mình.

Theo mô tả trong sách, thỏa thuận với IBM khiến Jobs có cảm giác như lặp lại một kịch bản cũ. Đổi lấy 30 triệu USD, ông phải nhượng lại một phần tiền bản quyền tương lai của NeXTstep, đồng thời trao cho IBM quyền độc quyền vận hành phần mềm này trên các máy tính doanh nghiệp của hãng trong 8 năm. IBM cũng sẽ có quyền sao chép “look and feel” của NeXTstep. Với Jobs, đó chính là điều ông lo ngại nhất: đánh mất quyền kiểm soát đối với công nghệ cốt lõi.

Cuối cùng, Jobs quyết định từ bỏ liên minh này.

Sách kể rằng trên đường tới Dallas để thuyết trình về thỏa thuận với IBM, nhân viên bán hàng của NeXT là Mark Hayes nhìn thấy Jobs trong một hiệu sách ở sân bay quốc tế San Francisco, cúi mặt vào một cuốn sách như thể không muốn ai nhận ra. Sau đó, Jobs rời hiệu sách, đi về phía thang cuốn, lên chiếc Porsche của mình và lái thẳng về văn phòng.

Khi chuyến bay hạ cánh xuống sân bay quốc tế Dallas Fort Worth, một chiếc limousine đã chờ sẵn cùng trái cây và nước Evian, nhưng Jobs không xuất hiện. IBM xem việc ông vắng mặt là dấu hiệu cho thấy thiện chí hợp tác giữa hai bên đã không còn. Trên thực tế, đó cũng là thời điểm thỏa thuận gần như sụp đổ hoàn toàn.

Cuốn sách nhận định rằng trong mối quan hệ với IBM, Jobs đã đánh giá quá cao vị thế của mình và bản thân ông cũng sớm nhận ra điều đó. Nhiều năm sau, Jobs nói với Ed Catmull, đồng sáng lập Pixar, rằng thất bại với IBM đã cho ông một bài học lớn: không nên đẩy chiến thuật quá xa trong đàm phán.

Dù lịch sử không thể viết lại, câu hỏi “điều gì sẽ xảy ra nếu liên minh này thành công” vẫn luôn được nhắc tới. Theo ban điều hành NeXT khi đó và cả nhiều năm sau, một thỏa thuận NeXT - IBM hoàn toàn có thể làm thay đổi đáng kể quỹ đạo của thị trường máy tính cá nhân.

Cuốn sách cho biết, nhiều thập kỷ sau khi hợp đồng đổ bể, đội ngũ lãnh đạo NeXT vẫn tiếc nuối về cơ hội đã mất. Họ tin rằng nếu quan hệ đối tác với IBM thành hình, liên minh này có thể làm chệch hướng quỹ đạo phát triển của điện toán cá nhân và thậm chí ngăn chặn sớm giai đoạn thống trị kéo dài của Windows trong thập niên tiếp theo.

Theo nhận định trong sách, IBM khi đó đã sẵn sàng rót gần 100 triệu USD. Trong bối cảnh Windows vẫn đang chật vật tìm chỗ đứng trên thị trường, IBM khi ấy hoàn toàn có thể đưa các máy tính tích hợp công nghệ của NeXT tới hàng nghìn khách hàng doanh nghiệp. NeXTstep, vì thế, từng đứng trước cơ hội trở thành một chuẩn công nghiệp, nhưng Jobs đã để vuột mất thời cơ đó.