Một triển lãm tại Amsterdam, Hà Lan, sẽ đưa Bitcoin vào không gian nghệ thuật và phê bình xã hội, thay vì nhìn đồng tiền số này thuần túy như một tài sản đầu tư. Thông qua các tác phẩm xoay quanh việc phá hủy tiền giấy, sức mua của đồng USD và khái niệm tự lưu ký, ba nghệ sĩ châu Âu đặt lại câu hỏi về bản chất của tiền và sự thay đổi trong văn hóa Bitcoin.

Theo Bitcoin Magazine, ngày 14/10, ba nghệ sĩ gồm Jetra, RYR và Cypherpunk Now sẽ trưng bày tác phẩm trong chương trình BMAG tại sự kiện Bitcoin Amsterdam, diễn ra từ ngày 4 đến 6/11.

Điểm đáng chú ý của triển lãm là cách tiếp cận Bitcoin như một đối tượng văn hóa và công cụ phản biện hệ thống tiền tệ hiện hành, thay vì chỉ gắn với công nghệ hay đầu tư. Các tác phẩm tập trung vào cách tiền được tạo ra, lưu thông và tích tụ trong tay một nhóm nhỏ, đồng thời đặt vấn đề về việc những lý tưởng ban đầu của Bitcoin thay đổi ra sao khi đồng tiền này ngày càng hiện diện sâu hơn trong tài chính truyền thống.

Amsterdam cũng là địa điểm mang nhiều dấu ấn lịch sử liên quan đến tiền tệ và đầu cơ. Năm 1720, sau khi bong bóng đầu cơ tại châu Âu sụp đổ, thành phố này là nơi ra đời tuyển tập tranh khắc châm biếm cơn sốt tài chính “The Great Mirror of Folly”. Đến khoảng thập niên 1990, David Chaum thành lập DigiCash tại đây để thử nghiệm mô hình tiền điện tử tư nhân. Trước đó, BMAG từng giới thiệu triển lãm “The Waterworks of Money”, ví hệ thống tiền tệ như một mạng lưới thủy lợi khổng lồ để trực quan hóa dòng chảy của tiền.

Xuất thân từ văn hóa graffiti tại Đức, RYR mang đến loạt tác phẩm giải cấu trúc tiền tệ bằng cách xé nhỏ tiền giấy để tái tạo thành giấy mới, đồng thời dùng tro từ tiền bị đốt làm sắc tố. Nghệ sĩ này cũng giới thiệu một tác phẩm hình lựu đạn bằng bê tông, bên trong nhồi tiền mặt đã cắt vụn, qua đó thể hiện góc nhìn về tiền như một cấu trúc của niềm tin xã hội và quyền lực, chứ không chỉ là phương tiện trao đổi.

RYR mô tả tiền là “một hệ thống tự sự được dựng lên từ niềm tin tập thể và sự phục tùng”. Theo nghệ sĩ, việc phá hủy tiền giấy không đơn thuần là hành động hủy hoại, mà là cách cắt rời một câu chuyện cũ để tạo ra câu chuyện mới. Khi đồng tiền vật lý bị tháo rời, tác phẩm muốn nhấn mạnh rằng giá trị không nằm ở bản thân tờ giấy, mà được tạo thành từ sự đồng thuận và niềm tin của xã hội.

Trong khi đó, Jetra sử dụng danh sách 2.048 từ của BIP39 — bộ từ dùng cho cụm khôi phục ví Bitcoin — cùng biến động sức mua của Bitcoin so với USD làm chất liệu sáng tác. Tác phẩm tiêu biểu “Tomato Soup” tái diễn giải hình ảnh lon súp nổi tiếng của Andy Warhol, đồng thời thể hiện đà tăng giá theo USD và sự thay đổi giá trị khi quy đổi sang Bitcoin. Qua đó, nghệ sĩ trực quan hóa sức mua của tiền và tác động của lạm phát bằng những hình ảnh hàng tiêu dùng quen thuộc.

Jetra cho rằng người dùng Bitcoin có thể dễ dàng đồng cảm với các tác phẩm này, bởi họ trực tiếp chứng kiến sức mua của tiền pháp định bị bào mòn bởi lạm phát. Với series BIP39, nghệ sĩ biến 2.048 từ khóa — biểu tượng của quyền tự lưu ký — thành các vật thể hữu hình, đưa khái niệm bảo mật ví số và quyền kiểm soát tài sản cá nhân vào không gian nghệ thuật.

Martin Fischer, nghệ danh Cypherpunk Now, lại nhìn vào tinh thần ban đầu của Bitcoin và những thay đổi đang diễn ra. Fischer từng hoạt động trong nhóm nghệ thuật Czech Ztohoven và là đồng sáng lập hackerspace Paralelni Polis, nơi từng vận hành một quán cà phê chỉ chấp nhận thanh toán bằng Bitcoin vào năm 2014. Theo ông, ở giai đoạn đó, Bitcoin được nhìn nhận trước hết như một dạng tiền khó bị kiểm duyệt hơn là công cụ tích lũy tài sản, và được quan tâm vì tiềm năng tạo ra thay đổi xã hội thay vì giá trị đầu cơ.

Fischer cho biết sau lần đầu bán tranh khắc bằng Bitcoin vào năm 2017, ông vẫn tái đầu tư phần lớn lợi nhuận vào các dự án tiếp theo. Quan niệm xem Bitcoin không chỉ là phương tiện thanh toán mà còn là công cụ mở ra những hoạt động mới bên ngoài hệ thống tài chính truyền thống cũng được phản ánh rõ trong các tác phẩm của ông.

Mối quan tâm chung của cả ba nghệ sĩ là quá trình Bitcoin đi vào dòng chính. Khi ngân hàng, quỹ đầu tư và doanh nghiệp ngày càng chấp nhận Bitcoin, thị trường được mở rộng, nhưng đồng thời cũng làm nảy sinh căng thẳng với những lý tưởng ban đầu của phong trào, vốn nhấn mạnh khả năng chống kiểm duyệt và tính độc lập tài chính.

Fischer nhận định rằng khi Bitcoin đã gắn chặt với tài chính truyền thống, rất khó tiếp tục xem đây đơn thuần là một phong trào chống lại hệ thống. Dù vậy, ông cũng cho rằng việc Bitcoin bước vào dòng chính không hẳn là sự phản bội lý tưởng ban đầu, mà là hệ quả tự nhiên của thành công. Tuy nhiên, ông thừa nhận bản thân không hoàn toàn hài lòng với hướng phát triển hiện nay.

RYR cũng cho rằng còn quá sớm để khẳng định Bitcoin sẽ thực sự thách thức được hệ thống tài chính hiện hữu hay rồi sẽ trở thành một phần của chính hệ thống đó. Trong bối cảnh thanh toán số ngày càng phổ biến và tiền dần trở nên “vô hình”, nghệ sĩ đánh giá việc biểu đạt giá trị bằng những vật thể hữu hình vẫn là một điểm đặc biệt đáng chú ý.

Triển lãm được kỳ vọng sẽ mở ra dịp nhìn lại những gì còn được giữ vững và những gì đã thay đổi khi Bitcoin chuyển từ một hiện tượng bên lề thành tài sản tài chính được chấp nhận rộng rãi hơn. Các tác phẩm về quyền lực của tiền tệ, sức mua, ý nghĩa của tự lưu ký và sự biến đổi trong tinh thần ban đầu của Bitcoin sẽ được giới thiệu tại Bitcoin Amsterdam từ ngày 4 đến 6/11.