Giải Nobel Vật lý 2026 được trao cho nhà vật lý Mỹ gốc Bỉ Francis Halzen, ghi nhận đóng góp mang tính nền tảng của ông trong việc mở ra hướng quan sát mới về vũ trụ thông qua neutrino. Đây cũng là lần đầu tiên sau 34 năm giải thưởng này được trao cho một cá nhân duy nhất.

Ngày 6/10 (giờ địa phương), Ủy ban Nobel thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển cho biết Francis Halzen được vinh danh nhờ “đóng góp mang tính quyết định cho Đài quan sát neutrino IceCube và việc phát hiện neutrino năng lượng cao có nguồn gốc thiên văn”.

Halzen là trưởng nhóm nghiên cứu tại Đài quan sát neutrino IceCube, đặt ở Trạm Amundsen-Scott tại Nam Cực. Đi vào vận hành từ năm 2010, IceCube hiện là hệ thống dò neutrino lớn nhất thế giới, sử dụng lớp băng ở Nam Cực làm môi trường quan sát.

Neutrino là loại hạt gần như không tương tác với vật chất. Nhờ đặc tính này, chúng có thể di chuyển từ những vùng rất xa trong vũ trụ tới Trái đất mà hầu như không bị lệch hướng hay suy giảm năng lượng. Việc quan sát neutrino vì thế rất khó, nhưng nếu phát hiện được, các nhà khoa học có thể thu thập thông tin về những hiện tượng vũ trụ khó quan sát bằng ánh sáng hoặc sóng vô tuyến.

Năm 1988, Halzen đề xuất ý tưởng sử dụng băng ở Nam Cực để phát hiện neutrino năng lượng cao. Sau đó, ông dẫn dắt một nhóm nghiên cứu quốc tế xây dựng IceCube, qua đó phát hiện neutrino năng lượng cao phát ra từ các thiên thể.

Theo Ủy ban Nobel, công trình của Halzen đã mang lại một phương thức quan sát mới, góp phần làm sáng tỏ những hiện tượng vũ trụ chưa từng được biết đến trước đây.

Mark Pearce, thành viên Ủy ban Nobel Vật lý, nhận định sự kiên trì và tầm nhìn khoa học của Halzen đã mở đường cho một lĩnh vực thiên văn học mới.

Hiện Halzen là giáo sư danh dự, đồng thời giữ cương vị giám đốc Viện Nghiên cứu Hạt cơ bản thuộc Đại học Wisconsin–Madison (Mỹ).

Lần gần nhất Nobel Vật lý được trao cho một cá nhân là vào năm 1992, khi Georges Charpak được vinh danh nhờ phát minh bộ dò tỷ lệ đa dây.

Tiền thưởng của Nobel Vật lý năm nay là 12 triệu krona Thụy Điển, và Halzen nhận toàn bộ khoản tiền này.

Trước đó, Nobel Y sinh 2026 đã được công bố ngày 5/10, tiếp đến là Nobel Vật lý vào ngày 6/10. Các giải còn lại sẽ lần lượt được xướng tên gồm Nobel Hóa học ngày 7/10, Nobel Văn học ngày 8/10, Nobel Hòa bình ngày 9/10 và Nobel Kinh tế ngày 12/10.