Giải Nobel Sinh lý học - Y học 2026 được trao cho ba nhà khoa học Mỹ và Đức nhờ những đóng góp đặt nền tảng cho quang di truyền (optogenetics), kỹ thuật sử dụng ánh sáng để kiểm soát hoạt động của các tế bào thần kinh cụ thể.

Ngày 5/10 theo giờ địa phương, Ủy ban Nobel tại Viện Karolinska của Thụy Điển công bố ba đồng chủ nhân giải thưởng năm nay gồm Karl Deisseroth, giáo sư tại Stanford University của Mỹ, Peter Hegemann, giáo sư tại Humboldt University of Berlin của Đức, và Georg Nagel, giáo sư tại University of Würzburg của Đức.

Theo Ủy ban, ba nhà khoa học được vinh danh nhờ “những phát hiện về các kênh ion đóng mở bằng ánh sáng và quang di truyền”.

Quang di truyền là kỹ thuật đưa các protein nhạy sáng vào tế bào thần kinh, sau đó dùng ánh sáng để bật hoặc tắt hoạt động của tế bào mục tiêu. Phương pháp này cho phép giới khoa học xác định chính xác vai trò của từng nhóm tế bào thần kinh trong trí nhớ, cảm xúc và hành vi, qua đó trở thành một công cụ cốt lõi của ngành thần kinh học hiện đại.

Nền tảng của hướng nghiên cứu này bắt đầu từ công trình của Peter Hegemann và Georg Nagel về channelrhodopsin, một protein phản ứng với ánh sáng ở tảo lục đơn bào. Năm 2003, hai nhà khoa học chỉ ra khả năng tạo tín hiệu điện bằng ánh sáng khi đưa protein này vào các tế bào khác.

Sau đó, Karl Deisseroth đưa phát hiện này vào lĩnh vực thần kinh học. Năm 2005, ông chứng minh có thể kiểm soát hoạt động của tế bào thần kinh bằng ánh sáng khi ứng dụng channelrhodopsin vào neuron, từ đó mở đường cho sự phát triển của quang di truyền.

Kể từ đó, quang di truyền được ứng dụng rộng rãi để làm rõ mối quan hệ nhân quả giữa các mạch thần kinh trong não và hành vi. Nhiều nghiên cứu hiện tập trung làm rõ cơ chế của các bệnh thần kinh và rối loạn não bộ như tâm thần phân liệt, Alzheimer, Parkinson, động kinh và nghiện. Công nghệ này cũng đang được mở rộng sang các hướng ứng dụng như phục hồi thị lực cho người mắc thoái hóa sắc tố võng mạc và phát triển kỹ thuật kích thích dây thần kinh thính giác chính xác hơn.

Ba nhà khoa học sẽ cùng chia khoản tiền thưởng trị giá 12 triệu krona Thụy Điển. Theo lịch công bố Nobel năm nay, giải Vật lý sẽ được xướng tên vào ngày 6/10, tiếp đến là Hóa học ngày 7/10, Văn học ngày 8/10, Hòa bình ngày 9/10 và Kinh tế ngày 12/10.